Thi tốt nghiệp, tuyển sinh đại học, gần 25 năm cải cách và hai cú sốc gian lận

Từ năm 2002 đến nay, hệ thống thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học của Việt Nam đã trải qua nhiều lần cải cách. Từ kỳ thi "3 chung", kỳ thi THPT quốc gia "2 trong 1" đến giai đoạn tự chủ tuyển sinh hiện nay, mỗi bước chuyển đều nhằm cân bằng giữa mục tiêu bảo đảm chất lượng đầu vào đại học và giảm áp lực cho người học, song cũng bộc lộ những hạn chế riêng.

Hơn một thập kỷ của kỳ thi "3 chung"

Trước năm 2002, kỳ thi tốt nghiệp THPT và thi đại học là hai kỳ thi hoàn toàn riêng biệt. Học sinh phải thi đỗ tốt nghiệp trước, sau đó mới được thi đại học. Bài thi hoàn toàn tự luận và không có thi trắc nghiệm.

Để tuyển sinh, mỗi trường đại học tự ra đề, tổ chức thi, chấm thi và xét tuyển. Thí sinh đăng ký vào trường nào phải trực tiếp đến trường đó dự thi và không thể sử dụng kết quả để xét tuyển sang trường khác. Một thí sinh có thể dự thi nhiều trường, với thời gian thi khác nhau. Thí sinh có thể "khăn gói lên đường" đi thi đại học cả tháng trời.

Từ năm 2002, Bộ GD-ĐT triển khai kỳ thi tuyển sinh đại học theo mô hình "3 chung": Chung đề thi, chung đợt thi và sử dụng chung kết quả xét tuyển. Đây được xem là cuộc cải cách lớn đầu tiên của tuyển sinh đại học.

Sau khi hoàn thành kỳ thi tốt nghiệp THPT, thí sinh tiếp tục bước vào kỳ thi đại học tổ chức vào khoảng đầu tháng 7 hằng năm. Đợt một dành cho khối A, sau này có thêm A1; đợt hai dành cho các khối B, C, D và các tổ hợp khác. Thí sinh được đăng ký nhiều trường, nhiều khối thi, nhưng do lịch thi các khối B, C và D trùng nhau nên thực tế chỉ có thể lựa chọn một tổ hợp trong đợt thứ hai.

Thí sinh dự thi tốt nghiệp THPT năm 2026.

Kỳ thi "3 chung" kéo dài từ năm 2002 đến năm 2014, được đánh giá có tính nghiêm túc cao khi các trường đại học trực tiếp coi thi, chấm thi. Tuy nhiên, mô hình này cũng tạo áp lực lớn về luyện thi, thời gian, chi phí và việc đi lại của thí sinh, phụ huynh. Nhiều "lò luyện thi" mọc lên quanh các trường đại học lớn, tình trạng học tủ, học lệch diễn ra phổ biến.

Mô hình này cũng bộc lộ điểm yếu là các cơ sở giáo dục gần như quanh năm bận rộn với việc tuyển sinh đại học. Vì vậy, ý tưởng tổ chức một kỳ thi quốc gia thống nhất đã được Bộ GD-ĐT nghiên cứu từ năm 2009 nhưng phải đến năm 2015 mới chính thức được triển khai.

Năm 2015, kỳ thi "2 trong 1" và bước ngoặt thay đổi cách tuyển sinh

Năm 2015 đánh dấu một cuộc cải cách lớn khác khi Bộ GD-ĐT lần đầu tổ chức kỳ thi THPT quốc gia với hai mục tiêu: Xét công nhận tốt nghiệp THPT và làm căn cứ tuyển sinh đại học, cao đẳng. Trong 2 năm đầu (2015 và 2016), Bộ GD-ĐT duy trì cụm thi đại học do các trường ĐH tổ chức, chấm thi; còn cụm thi chỉ để xét tốt nghiệp do địa phương chủ trì, chấm thi. Thí sinh thi 3 môn bắt buộc là Toán, Ngữ văn, Ngoại ngữ và được đăng ký thêm từ 1 đến 5 môn trong số các môn: Lý, Hóa, Sinh, Sử, Địa.

Lần đầu tiên, thí sinh không phải đăng ký trường đại học trước khi dự thi mà được lựa chọn nguyện vọng sau khi biết điểm. Cơ chế này từng tạo nên những cuộc "chạy đua nộp - rút hồ sơ", khi nhiều thí sinh liên tục điều chỉnh nguyện vọng theo biến động số lượng hồ sơ đăng ký của từng trường. Có gia đình còn thuê cả xe cứu thương từ Hà Tĩnh ra Hà Nội chỉ để kịp nộp hồ sơ đúng hạn.

Ở chiều ngược lại, cải cách này đã xóa bỏ cảnh hàng trăm nghìn thí sinh phải khăn gói lên các thành phố lớn dự thi như trước. Khi việc tổ chức thi dần được giao cho các Sở GD-ĐT địa phương, thí sinh có thể dự thi ngay tại nơi cư trú, giảm đáng kể chi phí và áp lực đi lại.

Những điều chỉnh liên tiếp của kỳ thi "2 trong 1" và cú sốc gian lận năm 2018

Với kỳ thi “2 trong 1”, Bộ GD-ĐT tiếp tục có những điều chỉnh hàng năm. Năm 2017, cấu trúc kỳ thi tiếp tục thay đổi khi ngoài 3 môn bắt buộc là Toán, Ngữ văn và Ngoại ngữ, thí sinh chỉ cần chọn một trong 2 bài thi tổ hợp Khoa học tự nhiên hoặc Khoa học xã hội. Ngoại trừ Ngữ văn, tất cả các môn đều theo hình thức trắc nghiệm.

Ngay năm đầu tiên áp dụng, phổ điểm tăng cao, kéo theo điểm chuẩn của nhiều ngành vượt mốc 30 nếu tính cả điểm ưu tiên. Sang năm 2018, đề thi được điều chỉnh theo hướng phân hóa mạnh hơn. Tuy nhiên, đây cũng là năm xảy ra vụ gian lận thi cử nghiêm trọng tại Hà Giang, Sơn La và Hòa Bình. Khi đó, hàng trăm bài thi bị can thiệp để nâng điểm. Có thí sinh từ mức điểm liệt trở thành thủ khoa; nhiều trường hợp được nâng hàng chục điểm để trúng tuyển vào các trường công an, quân đội và y dược. Vụ việc khiến hàng loạt cán bộ giáo dục và lực lượng liên quan bị xử lý hình sự.

Tự chủ tuyển sinh và sự bùng nổ các phương thức xét tuyển

Sau vụ gian lận năm 2018, quy trình tổ chức kỳ thi tiếp tục được điều chỉnh. Từ năm 2019, các trường đại học được giao chủ trì chấm thi trắc nghiệm nhằm tăng tính khách quan. Đến năm 2020, kỳ thi chính thức đổi tên thành Kỳ thi tốt nghiệp THPT, khẳng định mục tiêu chủ yếu là xét công nhận tốt nghiệp. Cùng với đó, Luật Giáo dục đại học sửa đổi mở rộng quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học.

Các trường đại học bắt đầu đa dạng hóa phương thức tuyển sinh, từ xét học bạ, chứng chỉ quốc tế, giải học sinh giỏi, đánh giá năng lực, đánh giá tư duy đến kết hợp nhiều tiêu chí khác nhau. Từ năm 2022, dù sử dụng phương thức nào, thí sinh cũng phải đăng ký nguyện vọng trên hệ thống tuyển sinh chung của Bộ GD-ĐT để thực hiện lọc ảo trên toàn quốc.

Song song với điểm thi tốt nghiệp, nhiều kỳ thi riêng cũng ra đời như đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TPHCM; đánh giá tư duy của Đại học Bách khoa Hà Nội; kỳ thi của Bộ Công an, các trường sư phạm và V-SAT.

Kỳ thi theo chương trình giáo dục phổ thông (GDPT) mới và gian lận lặp lại

Năm 2025 và 2026 là những năm đầu tiên học sinh theo Chương trình GDPT 2018 bước vào kỳ thi tốt nghiệp THPT. Số môn thi giảm còn 4, gồm 2 môn bắt buộc là Toán và Ngữ văn cùng 2 môn lựa chọn trong số các môn học sinh đã học ở lớp 12. Việc đổi mới kỳ thi cũng thúc đẩy các trường đại học tiếp tục mở rộng kỳ thi đánh giá riêng và đa dạng hóa phương thức tuyển sinh để chủ động lựa chọn thí sinh phù hợp.

Ông Hoàng Minh Cảnh, Phó Giám đốc Sở GD-ĐT Tuyên Quang thông tin về kết quả rà soát kỳ thi tốt nghiệp THPT tại Tuyên Quang.

Tuy nhiên, năm 2026, từ dấu hiệu bất thường với 147 điểm 10 môn Toán tại Trường THPT Chuyên Tuyên Quang, lại có thêm một vụ gian lận thi cử lộ sáng, cơ quan công an đã khởi tố 26 người. Vụ việc cũng khơi lại tranh luận về mô hình "một kỳ thi, hai mục tiêu", sau đề xuất của Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội Nguyễn Đắc Vinh về việc nghiên cứu tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học.

PGS.TS Nguyễn Xuân Hoàn, Hiệu trưởng Trường ĐH Công Thương TPHCM, cho rằng gần 25 năm qua, hệ thống thi cử và tuyển sinh đại học của Việt Nam đã chuyển dần từ mô hình tập trung sang tăng quyền tự chủ cho các trường, góp phần giảm áp lực, tiết kiệm chi phí và đa dạng hóa cơ hội vào đại học cho thí sinh.

Theo ông Hoàn, cùng với việc mở rộng quyền tự chủ tuyển sinh, yêu cầu bảo đảm tính công bằng, minh bạch của kỳ thi càng trở nên quan trọng. Những vụ gian lận như Hà Giang, Sơn La, Hòa Bình hay gần đây là Tuyên Quang cho thấy mọi sai phạm trong tổ chức kỳ thi cần được xử lý nghiêm để bảo vệ quyền lợi của những thí sinh học thật, thi thật và giữ niềm tin của xã hội.