Thị trường điện và bài toán tối ưu hệ thống

“Bể nước” phải luôn cân bằng

Hình dung về hệ thống điện, ông Nguyễn Quang Minh đưa ra một ví dụ khá trực quan là một “bể nước”. Tất cả nguồn điện đều được đưa vào cùng một “bể”, trong khi các phụ tải ở phía dưới liên tục lấy điện ra. Phía trên là các nguồn điện như điện than, điện khí, năng lượng tái tạo và trong tương lai có thể có thêm điện hạt nhân; phía dưới là nhu cầu sử dụng điện của nền kinh tế và người dân.

“Vòi dưới chảy bao nhiêu thì vòi trên phải cấp bấy nhiêu”, ông Minh ví von. Tốc độ và lưu lượng của nguồn phát phải liên tục cân bằng với phụ tải. Nếu không, hệ thống sẽ mất điện.

Ông Nguyễn Quang Minh trao đổi tại Diễn đàn Năng lượng và Pháp luật Việt Nam với chủ đề “Pháp luật đồng hành cùng an ninh và chuyển dịch năng lượng”.

Theo ông Minh, đây cũng là điểm khác biệt căn bản của điện so với nhiều loại hàng hóa khác. Điện từ than, khí hay năng lượng tái tạo khi được đưa vào hệ thống đều hòa chung trong một “bể”. Khi đến tay người sử dụng, về cơ bản điện được nhận diện qua những thông số kỹ thuật như tần số và điện áp. Điện từ nguồn nào, cuối cùng vẫn phải đáp ứng các yêu cầu kỹ thuật chung của hệ thống.

Cũng từ cách hình dung này, câu chuyện về tỷ lệ năng lượng sạch được sử dụng trở nên phức tạp hơn. Việt Nam đang gia tăng tỷ trọng các nguồn năng lượng tái tạo, nhưng việc xác nhận một doanh nghiệp hay người sử dụng đang thực sự sử dụng bao nhiêu điện từ nguồn sạch không đơn giản chỉ dựa vào dòng điện vật lý chạy qua hệ thống.

Đây là lý do các cơ chế chứng nhận như I-REC có ý nghĩa trong việc xác định và chứng minh nguồn gốc điện sạch. Tuy nhiên, về mặt vật lý, điện vẫn được hòa chung trong cùng một hệ thống, chứ không tồn tại một “bể nước” riêng cho điện sạch.

Cải cách để thị trường vận hành thực chất hơn

Nếu hình ảnh “bể nước” cho thấy yêu cầu cân bằng liên tục của hệ thống, thì quy mô ngày càng lớn lại khiến bài toán vận hành trở nên phức tạp hơn.

Theo ông Nguyễn Quang Minh, hệ thống điện Việt Nam hiện có quy mô lớn trong khu vực Đông Nam Á. Trong đó, khoảng 40% đã tham gia thị trường điện, còn khoảng 60% chưa tham gia trực tiếp. Phần còn lại được xem là tham gia gián tiếp, nhưng về bản chất chưa thực sự tham gia thị trường.

Việt Nam đang gia tăng tỷ trọng các nguồn năng lượng tái tạo, nhưng việc xác nhận một doanh nghiệp hay người sử dụng đang thực sự sử dụng bao nhiêu điện từ nguồn sạch không đơn giản chỉ dựa vào dòng điện vật lý chạy qua hệ thống.

Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục hoàn thiện mô hình thị trường điện. Sau hơn 14 năm vận hành thị trường điện cạnh tranh, Việt Nam đã đạt được nhiều kết quả tích cực, song vẫn còn những tồn tại về cơ cấu và thiết kế thị trường.

Bộ Công Thương đang đồng thời triển khai nhiều công việc, từ xây dựng lại lộ trình phát triển thị trường điện, rà soát, đánh giá toàn diện thiết kế thị trường đến sửa đổi các quy định, cơ chế để thị trường vận hành hiệu quả hơn.

Hiện Việt Nam đang vận hành thị trường bán buôn điện cạnh tranh với EVN và các tổng công ty điện lực tham gia. Tuy nhiên, theo ông Minh, về bản chất mô hình hiện nay chưa xóa bỏ hoàn toàn mô hình “single buyer”, một người mua duy nhất của giai đoạn trước.

Do đó, cải cách thị trường điện không chỉ dừng ở việc hoàn thiện cơ chế giao dịch mà còn gắn với yêu cầu cơ cấu lại ngành điện. Bộ Công Thương đang xây dựng Đề án tái cơ cấu ngành điện, hướng tới một thị trường vận hành đúng nghĩa, hiệu quả và thực chất hơn.

Đáng chú ý, ông Minh cho rằng, không nên nhìn nhận thị trường điện đơn thuần như một công cụ được tạo ra khi cung thừa hoặc cầu thừa. Bản chất của thị trường điện là tối ưu hóa toàn bộ hệ thống.

Theo đó, thị trường điện không phải là công cụ duy nhất để thu hút đầu tư. Thị trường chỉ góp phần tạo ra môi trường đầu tư thông qua tín hiệu giá, tối ưu hóa chi phí và quản trị rủi ro tốt hơn cho các bên tham gia. Để thu hút đầu tư vào ngành điện, vẫn cần đồng bộ nhiều cơ chế, chính sách khác.

Trong bối cảnh nhu cầu điện tiếp tục tăng, yêu cầu bảo đảm an ninh năng lượng song hành với chuyển dịch xanh ngày càng rõ nét, việc hoàn thiện thị trường điện vì thế không chỉ là câu chuyện của cơ chế mua bán điện. Đó còn là bài toán tổ chức lại các nguồn lực, nâng hiệu quả vận hành và tạo ra một hệ thống có khả năng thích ứng tốt hơn với những thay đổi nhanh chóng của thị trường năng lượng.