Thị trường trái phiếu doanh nghiệp: Không thiếu cầu, chỉ thiếu hàng hóa chất lượng

Tại tọa đàm "Giải pháp phát triển đồng bộ thị trường vốn" mới đây,nhiều chuyên gia cho rằng thị trường trái phiếu doanh nghiệp vẫn phát triển chậm dù đây là kênh huy động vốn quan trọng của nền kinh tế.

Ông Nguyễn Khắc Hải - Giám đốc Khối Pháp chế và Kiểm soát tuân thủ, Công ty Chứng khoán SSI cho biết, hiện thị trường vốn mới đóng góp khoảng 15-17% tổng nguồn vốn của nền kinh tế, trong khi trái phiếu doanh nghiệp chỉ chiếm khoảng 6-7%. Tỷ trọng này gần như không thay đổi trong nhiều năm qua.

Theo ông Hải, nguyên nhân bắt nguồn từ việc phát triển quá nóng của thị trường sau khi Nghị định 153/2020 được ban hành. Khi đó, điều kiện phát hành trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ khá thông thoáng, thu hút mạnh cả nhà đầu tư tổ chức và cá nhân. Tuy nhiên, giai đoạn 2020 - 2022, nhiều nhà đầu tư cá nhân tham gia nhưng chưa đủ năng lực đánh giá rủi ro tín dụng, trong khi một số doanh nghiệp phát hành gặp khó khăn về thanh khoản, dẫn đến những cú sốc lớn và làm suy giảm niềm tin thị trường.

Ông Nguyễn Khắc Hải - Giám đốc Khối Pháp chế và Kiểm soát tuân thủ, Công ty Chứng khoán SSI.

Để xử lý các bất cập, Chính phủ lần lượt ban hành Nghị định 65/2022/NĐ-CP siết chặt điều kiện phát hành, sau đó là Nghị định 08/2023/NĐ-CP nhằm tháo gỡ khó khăn tạm thời cho doanh nghiệp. Gần đây nhất, Nghị định 200/2026/NĐ-CP được đánh giá là bước hoàn thiện quan trọng khi cân bằng giữa yêu cầu quản lý rủi ro và tạo điều kiện cho thị trường phục hồi.

Theo ông Hải, quy định mới đã nâng cao mức độ bảo vệ nhà đầu tư khi yêu cầu trái phiếu riêng lẻ bán cho nhà đầu tư cá nhân chuyên nghiệp phải được định mức tín nhiệm, có bảo lãnh thanh toán của ngân hàng, có tài sản bảo đảm. Ngoài ra, nhà đầu tư nước ngoài, bao gồm cả tổ chức và cá nhân, được xác định là nhà đầu tư chứng khoán chuyên nghiệp và có thể tham gia thị trường trái phiếu phát hành riêng lẻ.Đồng thời, trách nhiệm của các bên tham gia từ tổ chức phát hành, đơn vị tư vấn đến đơn vị xác nhận hồ sơ cũng được quy định rõ ràng.

"Ai sai ở khâu nào thì chịu trách nhiệm ở khâu đó. Điều này sẽ góp phần khôi phục niềm tin của thị trường", ông Hải nhấn mạnh.

Ông Hải cho rằng, khung pháp lý hiện cơ bản đã đầy đủ, điều quan trọng nhất là thực thi nghiêm túc. Doanh nghiệp phải sử dụng vốn đúng mục đích, công bố thông tin minh bạch và triển khai dự án hiệu quả để bảo đảm khả năng trả gốc, lãi, qua đó lấy lại niềm tin của nhà đầu tư.

Ở góc độ đơn vị trung gian trên thị trường, bà Nguyễn Ngọc Linh - Tổng Giám đốc Chứng khoán DNSE cho rằng vấn đề hiện nay không nằm ở chỗ thiếu giải pháp mà là lựa chọn giải pháp phù hợp và triển khai hiệu quả. Dù thị trường trái phiếu gần như đóng băng trong thời gian qua, nhu cầu đầu tư của cả nhà đầu tư cá nhân và tổ chức vẫn rất lớn.

"Suốt một năm qua, chúng tôi có khách hàng nhưng không tìm được trái phiếu chất lượng để phân phối. Điều đó cho thấy thị trường không thiếu cầu mà đang thiếu nguồn cung chất lượng", bà Linh nêu.

Nhiều doanh nghiệp không tiếp cận được tín dụng ngân hàng cũng không thể huy động vốn qua trái phiếu nên buộc phải tìm đến các công ty chứng khoán thông qua tài sản là cổ phiếu. Đây cũng là một trong những nguyên nhân khiến dư nợ margin vẫn duy trì ở mức cao dù thị trường chứng khoán chưa tăng trưởng.

Bà Nguyễn Ngọc Linh - Tổng Giám đốc Chứng khoán DNSE.

Để mở rộng nguồn vốn cho doanh nghiệp, bà Linh đề xuất cần điều tiết giữa tín dụng ngân hàng và thị trường vốn, đồng thời sớm triển khai các cơ chế thử nghiệm (Sandbox) đối với các mô hình tài chính mới.

"Chúng tôi rất mong được tham gia các chương trình Sandbox để thử nghiệm những mô hình tài chính mới", bà Linh đề xuất.

Ngoài ra, Việt Nam có thể nghiên cứu kết nối giữa tín dụng ngân hàng với thị trường vốn hoặc số hóa mô hình cho vay ngang hàng (P2P). Nguồn vốn nhàn rỗi trong dân vẫn còn, người dân có nhu cầu đầu tư nhưng thiếu những sản phẩm minh bạch và được quản lý.

Bà cũng đề xuất nghiên cứu mô hình P2P phục vụ các dự án công hoặc các lĩnh vực ưu tiên nhằm thu hút nguồn vốn nhàn rỗi trong dân, đồng thời hợp thức hóa, số hóa và minh bạch hóa các hoạt động huy động vốn để bổ sung nguồn lực cho nền kinh tế.

Đồng quan điểm về việc mở rộng các kênh dẫn vốn, ông Nguyễn Đức Thuận - Giám đốc Khối Chiến lược và Đầu tư, Tập đoàn Hash Holding cho rằng quy mô thị trường trái phiếu Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều so với tiềm năng.

Theo ông, tổng quy mô thị trường trái phiếu mới tương đương khoảng 30% GDP, trong khi mức phù hợp nên đạt 45-50% GDP. Riêng trái phiếu doanh nghiệp chỉ chiếm khoảng 10% GDP. Vì vậy, mục tiêu đưa quy mô thị trường trái phiếu lên khoảng 60% GDP vào năm 2030 là hoàn toàn phù hợp.

Để đạt mục tiêu này, ông Thuận đề xuất hai nhóm giải pháp. Thứ nhất, tạo điều kiện để doanh nghiệp phát hành trái phiếu và tiếp cận thị trường vốn thuận lợi hơn. Thứ hai, phát triển mạnh các công ty quản lý quỹ và các quỹ đầu tư, đặc biệt là quỹ mở và quỹ đại chúng.

"Muốn khôi phục niềm tin của nhà đầu tư, nhất là nhà đầu tư cá nhân và doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần phát huy vai trò của các công ty quản lý quỹ. Đây là những tổ chức có năng lực thẩm định hồ sơ, đánh giá rủi ro và lựa chọn trái phiếu chất lượng", ông Thuận nhìn nhận.

Theo ông Thuận, hiện vẫn còn khoảng 5-7% nguồn tiết kiệm trong dân chưa được khai thác. Nếu được dẫn dắt bởi các công ty quản lý quỹ chuyên nghiệp, nguồn vốn này có thể trở thành dòng vốn trung và dài hạn quan trọng cho doanh nghiệp.

Cho rằng việc phát triển các quỹ đầu tư sẽ giúp người dân yên tâm hơn khi tham gia thị trường thông qua các tổ chức chuyên nghiệp, thay vì đầu tư trực tiếp, ông Thuận mong các cơ quan quản lý quan tâm thúc đẩy thị trường quỹ đại chúng, đặc biệt là quỹ mở. Đây sẽ là kênh quan trọng để phát triển thị trường trái phiếu, đồng thời tạo thêm cơ hội cho doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp nhỏ và vừa, tiếp cận nguồn vốn trung và dài hạn.

Theo các chuyên gia, thị trường trái phiếu doanh nghiệp chỉ có thể phục hồi bền vững khi ba yếu tố được triển khai đồng bộ: hoàn thiện và thực thi hiệu quả khung pháp lý, nâng cao chất lượng hàng hóa để lấy lại niềm tin của nhà đầu tư và phát triển các định chế tài chính trung gian như quỹ đầu tư, công ty quản lý quỹ nhằm dẫn dắt dòng vốn dài hạn vào nền kinh tế.