Thiên tai ngày càng khốc liệt-Vì sao, ứng phó thế nào? - Bài 3: Quy hoạch - Giải pháp bền vững trong phòng, chống thiên tai

Di dân khỏi vùng xung yếu và câu chuyện tái định cư

Gần hai năm sau trận lũ quét kinh hoàng cuốn trôi cả ngôi làng ở thôn Làng Nủ (xã Phúc Khánh, tỉnh Lào Cai), cuộc sống đang hồi sinh mạnh mẽ. Con đường dẫn vào Làng Nủ hôm nay khác xa ký ức của chúng tôi gần hai năm trước. Những vệt bùn đất ngổn ngang, cây cỏ um tùm nhường chỗ cho mặt đường bê tông phẳng phiu, cứng cáp; nơi từng ngập tiếng gọi nhau tìm kiếm người mất tích giữa đống đổ nát giờ thay bằng màu xanh của cây cối. Nhịp sống đang từng ngày trở lại mảnh đất này.

Theo đồng chí Phạm Anh Tuấn, Phó bí thư Thường trực Đảng ủy xã Phúc Khánh, việc lựa chọn vị trí bảo đảm an toàn, ổn định, lâu dài cho người dân là yêu cầu quan trọng hàng đầu. “Vị trí tái định cư của thôn Làng Nủ nằm trên khu vực đồi trồng sim, cao ráo, không có ngòi lạch, tránh được nguy cơ lũ quét ập về bất ngờ. Khi tìm được vị trí thích hợp, cần đầu tư hệ thống đường kết nối và dẫn nước sinh hoạt cùng với hạ tầng thiết yếu khác để người dân nhanh chóng ổn định cuộc sống. Cùng với đó là sinh kế cho người dân. Nơi tái định cư cách không xa khu vực canh tác cũ nên người dân vẫn tiếp tục sản xuất nông nghiệp như trước đây”, đồng chí Phạm Anh Tuấn chia sẻ.

Thực tế tại tỉnh Lào Cai cho thấy, có nhiều hộ dân sinh sống rải rác dọc biên giới, nằm trong khu vực có nguy cơ lũ lụt, sạt lở. Vì vậy, nhiệm vụ cấp bách của địa phương là đưa những hộ dân này đến khu vực an toàn. Đồng chí Giàng Quốc Hưng, Phó chủ tịch UBND tỉnh Lào Cai cho biết, qua rà soát, giai đoạn 2026-2030, toàn tỉnh có nhu cầu sắp xếp xen ghép và ổn định tại chỗ cho hơn 2.000 hộ dân. Riêng năm 2026, tỉnh dự kiến sắp xếp khoảng 1.000 hộ thuộc vùng có nguy cơ thiên tai. “Đây không chỉ là việc di chuyển chỗ ở mà còn là quá trình tổ chức lại không gian dân cư, gắn với hạ tầng, sinh kế, đất sản xuất và điều kiện sống bền vững cho người dân”, đồng chí Giàng Quốc Hưng chia sẻ.

Thi công bể ngầm chống ngập tại chợ Hàng Da (Hà Nội) vào tháng 4-2026. Ảnh: HOÀNG CHUNG

Trong khi đó, tỉnh Tuyên Quang hiện đang triển khai và hoàn thiện 26 dự án bố trí ổn định dân cư cho các hộ thuộc vùng nguy cơ thiên tai, vùng đặc biệt khó khăn và khu vực biên giới, với tổng quy mô 1.095 hộ; đến nay đã bố trí 439 hộ đến nơi ở mới. “Bên cạnh các dự án ổn định dân cư tập trung, hình thành các điểm dân cư mới, tỉnh cũng bố trí xen ghép vào những khu vực đã có dân và ổn định dân cư tại chỗ”, bà Ngô Tuyết Nhung, Phó chi cục trưởng Chi cục Phát triển nông thôn và Quản lý chất lượng (Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Tuyên Quang) cho biết.

Thực tế triển khai sắp xếp, bố trí dân cư tại Tuyên Quang, Lào Cai và nhiều địa phương ở khu vực phía Bắc cho thấy, để người dân sớm ổn định cuộc sống không chỉ cần cơ sở vật chất mà cần lưu giữ những phong tục, tập quán, thói quen sinh hoạt và hoạt động sản xuất, canh tác. Một số địa phương thực hiện những phương án linh hoạt, có thể xây dựng điểm dân cư mới nếu tìm được quỹ đất phù hợp. Trong trường hợp người dân vẫn muốn gắn bó với nơi ở cũ, địa phương xây dựng các công trình phòng, chống thiên tai, kè chống sạt lở, tạo thêm lá chắn bảo vệ người dân vùng xung yếu.

Nhà chống lũ, điểm tựa giữa dòng nước xiết

Sau trận lũ lịch sử cuối năm 2025, giải pháp sống chung với lũ luôn là một trong những ưu tiên hàng đầu của xã Hòa Thịnh (Đắk Lắk). Ngôi nhà tránh lũ cộng đồng đầu tiên được triển khai xây dựng trên địa bàn xã, tại thôn Phú Hữu, một trong những thôn thiệt hại nặng nhất do mưa lũ vừa qua. Với móng bê tông cốt thép, nhà khung thép kiên cố, sàn vượt lũ, công trình này đáp ứng nhu cầu sơ tán, lưu trú tập trung cho người dân khi xảy ra thiên tai, các tình huống khẩn cấp. Dự kiến, công trình sẽ hoàn thành vào tháng 9-2026, sẵn sàng cho cao điểm mùa mưa ở miền Trung.

Đồng chí Phương Văn Lành, Bí thư Đảng ủy xã Hòa Thịnh cho biết, bên cạnh công trình đầu tiên đang được xây dựng từ nguồn kinh phí xã hội hóa, xã Hòa Thịnh được tỉnh Đắk Lắk đầu tư 15 nhà chống lũ từ ngân sách của tỉnh. Các công trình này sẽ được bố trí ở những thôn vùng thấp, nơi ít có nhà cao tầng như công sở, trường học. Giải pháp căn cơ của xã là hướng đến xây dựng bản đồ cảnh báo ngập lụt nằm trong quy hoạch xã, chỉ rõ các khu vực sơ tán, các cấp cảnh báo tương ứng với mức độ thiên tai, từ đó, tuyên truyền, hướng dẫn người dân hành động cần thiết khi có tình huống xảy ra.

Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), thời tiết phức tạp dự báo còn gia tăng, vì vậy, nhiều địa phương, trong đó có các tỉnh khu vực miền Trung cần xác định tiếp tục chung sống và thích ứng với lũ lụt. Những ngôi nhà an toàn không chỉ là nơi trú ngụ mà còn trở thành điểm tựa cho người dân để ứng phó với thiên tai, góp phần xây dựng cuộc sống bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu.

Giải bài toán ngập úng đô thị

Nhiều địa phương, trong đó có Thủ đô Hà Nội đang triển khai hàng loạt biện pháp để giải bài toán ngập úng đô thị với tư duy thích ứng hiện đại. Thay vì các phương thức truyền thống, Hà Nội tập trung vào việc hấp thụ, lưu trữ, lọc và tái sử dụng nước mưa một cách tự nhiên. Thành phố cũng triển khai cùng lúc hàng loạt dự án chống ngập như hệ thống bể ngầm tại chợ Hàng Da (phường Hoàn Kiếm), hồ điều hòa Phú Đô (phường Từ Liêm), hồ điều hòa Yên Nghĩa 1, hồ điều hòa Yên Nghĩa 2 (xã An Khánh); hồ điều hòa Thụy Phương 2 (phường Đông Ngạc)...

Đánh giá, việc TP Hà Nội cùng lúc triển khai nhiều dự án chống ngập khẩn cấp và chuẩn bị cho các giải pháp quy mô lớn hơn trong quy hoạch dài hạn là một tín hiệu tích cực, tuy nhiên, TS, KTS Tô Kiên, chuyên gia cao cấp quy hoạch và thiết kế đô thị, Tập đoàn Tư vấn phát triển hạ tầng Eight-Japan (Nhật Bản) lưu ý, nếu toàn bộ nước mưa đều dồn vào cống, bơm, bể ngầm, hệ thống sẽ rất tốn kém và luôn đứng trước nguy cơ quá tải.

TS, KTS Tô Kiên cho rằng, Hà Nội không nên chỉ đầu tư vào hạ tầng cứng, mà cần đẩy mạnh hạ tầng xanh và các giải pháp mềm. Hồ điều hòa là cần thiết nhưng chưa đủ. Thành phố cần tăng diện tích mặt thấm, công viên cây xanh, rừng trong đô thị, hành lang vành đai xanh, kênh lọc sinh thái, vườn mưa, mái xanh, tường xanh và những không gian công cộng có thể trữ nước tạm thời khi mưa lớn. “Nói cách khác, công trình chống ngập hiệu quả không phải là công trình lớn nhất, mà là công trình biết phối hợp với cả một hệ sinh thái nước đô thị phía trên nó”, TS, KTS Tô Kiên nhấn mạnh.

Từ thực tế tại Hà Nội và một số đô thị lớn, về giải pháp chống ngập úng, bên cạnh xây dựng hồ điều hòa, bể ngầm để tăng không gian trữ nước, GS, TS Vũ Trọng Hồng, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) lưu ý, cần siết chặt kỷ luật trong quy hoạch đô thị. Cơ quan chức năng cần thường xuyên rà soát các điểm có nguy cơ ngập lụt, hạn chế xây dựng chung cư cao tầng tại các khu vực này, đồng thời, yêu cầu các chủ đầu tư tuân thủ nghiêm ngặt thiết kế về mảng xanh và hệ thống giữ nước, xử lý nghiêm các trường hợp làm sai.

Bên cạnh đó, một trong những giải pháp căn cơ nhằm chống ngập úng đô thị là cần quyết liệt bảo vệ không gian đê điều khi thực hiện các dự án phát triển ven sông. Như tại Hà Nội, tuyệt đối không được xâm phạm hành lang bảo vệ chân đê sông Hồng. Đồng thời, cần tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ để dự báo và giám sát, phân tích, phát hiện các điểm dòng chảy bị nghẽn trên sông.

Liên quan đến vấn đề này, Phó chủ tịch UBND tỉnh Thái Nguyên Nguyễn Thị Loan cho biết, để ứng phó với ngập úng tại đô thị, tỉnh đề nghị Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ xem xét hỗ trợ nguồn lực để triển khai các dự án phòng, chống thiên tai có tính chất cấp bách, chiến lược, trong đó có Dự án xây dựng tuyến đê Hữu Cầu đoạn từ cầu Cao Ngạn đến đập Thác Huống thuộc Hệ thống công trình chống ngập lụt khu vực trung tâm tỉnh Thái Nguyên và các hồ chứa nước (Văn Lăng, Cẩm Giàng, Thanh Mai, Yên Trạch, Nghinh Tường) ở thượng nguồn sông Cầu để cắt giảm lũ cho hạ du. Cùng với đó là công tác nạo vét lòng dẫn sông Cầu để tăng cường khả năng thoát lũ.

Mỗi địa phương, vùng miền đều có đặc điểm địa lý khác nhau. Theo điều kiện thực tiễn, mỗi đô thị cần xây dựng hệ thống giải pháp đồng bộ. Trong đó, công tác dự báo và quy hoạch đóng vai trò then chốt, là yếu tố quan trọng hàng đầu để các đô thị không còn cảnh cứ mưa là ngập.

(còn nữa)