Thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ, chuyên biệt cho giao dịch hàng hóa phái sinh

Tạo cơ sở để doanh nghiệp sử dụng công cụ phòng ngừa biến động giá

Thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ trình bày Tờ trình về dự án Luật tại phiên họp, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng cho biết, việc xây dựng Luật nhằm thiết lập khuôn khổ pháp lý thống nhất, đồng bộ, chuyên biệt cho giao dịch hàng hóa phái sinh; tạo cơ sở để doanh nghiệp, hợp tác xã, người sản xuất sử dụng công cụ phòng ngừa biến động giá; gắn giao dịch phái sinh với sản xuất, chế biến, lưu thông, xuất khẩu và tiêu thụ hàng hóa.

Đồng thời, hoàn thiện hạ tầng giao dịch, thanh toán bù trừ, giao nhận, quản trị rủi ro và giám sát; tạo điều kiện để doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và từng bước nâng cao vai trò của Việt Nam trong hình thành giá hàng hóa khu vực, quốc tế.

Luật được xây dựng trên quan điểm thể chế hóa đầy đủ chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước; bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, thống nhất của hệ thống pháp luật và phù hợp điều ước quốc tế; phát triển giao dịch gắn với hàng hóa cơ sở và nhu cầu phòng ngừa rủi ro; kết hợp hài hòa giữa kiến tạo phát triển và an toàn hệ thống; đẩy mạnh công nghệ số, dữ liệu số, hậu kiểm và giám sát theo rủi ro; phân quyền, phân cấp hợp lý, phân định quản lý nhà nước với quyền tự quản của các thiết chế thị trường; kế thừa quy định phù hợp và có lộ trình chuyển tiếp hợp lý.

Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng trình bày tờ trình dự án Luật tại phiên họp. (Ảnh: quochoi.vn)

Dự thảo Luật gồm 8 chương, 57 điều. Về nội dung cơ bản, theo dự thảo Luật, thị trường giao dịch hàng hóa phái sinh gồm thị trường tập trung và thị trường hàng hóa phái sinh phi tập trung (OTC). Sở giao dịch hàng hóa được tổ chức đồng thời thị trường giao ngay tập trung và thị trường phái sinh nhưng phải phân định rõ sản phẩm, thành viên, tài khoản, thanh toán và quản trị rủi ro. 

Đối với OTC, dự thảo quy định giao dịch, tổ chức trung gian và trách nhiệm của tổ chức trung gian; nguyên tắc trung thực, công bằng, minh bạch, tuân thủ pháp luật và phòng ngừa thao túng; giao dịch OTC có thể được thanh toán bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ trên cơ sở tự nguyện và đáp ứng tiêu chí theo Quy chế thanh toán bù trừ.

Về hạ tầng thị trường, theo dự thảo Luật, Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ là các cấu phần hạ tầng cốt lõi. Trung tâm thanh toán bù trừ độc lập với Sở giao dịch hàng hóa, thực hiện thanh toán bù trừ, quản lý ký quỹ, quản trị rủi ro và bảo đảm thực hiện nghĩa vụ; dự thảo quy định địa vị pháp lý, điều kiện thành lập, quyền, nghĩa vụ, cơ chế hoạt động, giám sát và kiểm soát xung đột lợi ích.

Hoạt động của tổ chức tín dụng, chi nhánh ngân hàng nước ngoài được phòng ngừa, quản trị rủi ro; giao dịch với khách hàng, đối tác; nhận, chuyển tiếp và thực hiện lệnh; tự doanh, tạo lập thị trường, giao dịch đối ứng; tham gia thành viên giao dịch, thành viên bù trừ và cung cấp dịch vụ thanh toán, tài sản bảo đảm trong phạm vi được cấp phép và đáp ứng điều kiện theo quy định.

Liên thông thị trường qua biên giới, dự thảo quy định các mô hình liên thông giữa Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ trong nước với sở giao dịch, đối tác bù trừ trung tâm nước ngoài và thông qua thành viên; yêu cầu lựa chọn, thẩm định đối tác, chấp thuận đối với việc thiết lập mới hoặc thay đổi trọng yếu; tuân thủ pháp luật về ngoại hối, thanh toán, phòng, chống rửa tiền, an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu và kiểm soát dòng tiền, dữ liệu xuyên biên giới.

Về quản trị rủi ro và an toàn hệ thống, dự thảo Luật thiết lập khung nhận diện, đo lường, giám sát, cảnh báo sớm, kiểm soát và can thiệp kịp thời; quản lý ký quỹ, vị thế, rủi ro đối tác, thanh khoản; kiểm tra sức chịu đựng; quy định biện pháp can thiệp khẩn cấp và yêu cầu bảo đảm tính liên tục của hệ thống.

Liên quan đến giao dịch phái sinh phục vụ phòng ngừa rủi ro của doanh nghiệp nhà nước, dự thảo Luật quy định doanh nghiệp nhà nước được giao dịch hàng hóa phái sinh để phòng ngừa, quản trị rủi ro phát sinh trực tiếp từ hoạt động sản xuất, kinh doanh; hiệu quả được đánh giá trên tổng thể công cụ phòng ngừa và rủi ro được bảo vệ, không chỉ căn cứ kết quả lãi, lỗ riêng của giao dịch phái sinh.

Để phát triển giao dịch đối với hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, theo dự thảo Luật, ưu tiên phát triển, chuẩn hóa và niêm yết sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh phù hợp mức độ chuẩn hóa và điều kiện phát triển thực tế của thị trường, nhằm tạo công cụ phòng ngừa rủi ro giá, tăng thanh khoản, từng bước hình thành giá tham chiếu trong nước và giảm phụ thuộc vào giá tham chiếu, hạ tầng thị trường nước ngoài…

Về nội dung cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, trên cơ sở 7 thủ tục hành chính hiện hành, dự thảo Luật kế thừa 6 thủ tục, trong đó tích hợp thủ tục niêm yết sản phẩm mới vào thủ tục sửa đổi, bổ sung Giấy phép thành lập Sở giao dịch hàng hóa; đồng thời bổ sung 3 thủ tục gắn với việc thành lập và hoạt động của Trung tâm thanh toán bù trừ, nâng tổng số thủ tục hành chính dự kiến lên 9. Dự thảo không thiết kế thành thủ tục hành chính đối với các hoạt động quản lý, giám sát do cơ quan nhà nước chủ động thực hiện và không quy định chứng chỉ hành nghề.

Về những nội dung về phân quyền, phân cấp, theo dự thảo, Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước đối với giao dịch hàng hóa phái sinh; Bộ Công Thương là cơ quan đầu mối, chịu trách nhiệm quản lý tổng thể, xây dựng và tổ chức thực hiện chính sách, giám sát thị trường, quản lý rủi ro và điều phối hoạt động giữa các cơ quan có liên quan. 

Các Bộ, cơ quan ngang Bộ và UBND cấp tỉnh thực hiện nhiệm vụ theo chức năng, phạm vi quản lý. Dự thảo đồng thời phân định quản lý nhà nước với cơ chế tự quản của Sở giao dịch hàng hóa và hoạt động tổ chức, vận hành của Trung tâm thanh toán bù trừ, gắn quyền chủ động với báo cáo, kết nối dữ liệu, kiểm tra, giám sát và trách nhiệm giải trình.

Đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát 

Trình bày Báo cáo thẩm tra về dự án Luật, Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi cho biết, Ủy ban Kinh tế và Tài chính tán thành sự cần thiết nghiên cứu xây dựng Luật. 

Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội Phan Văn Mãi trình bày báo cáo thẩm tra. (Ảnh: quochoi.vn)

Đánh giá hồ sơ dự án Luật cơ bản đáp ứng yêu cầu theo quy định; Cơ quan thẩm tra cũng đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục rà soát, hoàn thiện dự thảo Luật, bảo đảm phù hợp với các chủ trương, quan điểm của Đảng, bảo đảm tính hợp hiến, hợp pháp, tính thống nhất với hệ thống pháp luật, tính tương thích với điều ước quốc tế có liên quan; đồng thời, cần đánh giá kỹ lưỡng việc bảo đảm yêu cầu về quốc phòng, an ninh, quản lý ngoại hối, phòng, chống rửa tiền, tính hiệu quả, khả thi của các nguồn lực, điều kiện thi hành Luật.   

Về các nội dung cụ thể, về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng, Cơ quan thẩm tra đề nghị Cơ quan chủ trì soạn thảo hoàn thiện quy định về phạm vi điều chỉnh và đối tượng áp dụng của dự thảo Luật, bảo đảm phù hợp với tên gọi, thể hiện bao quát, chính xác các nội dung chính của Luật; phân định rõ các giao dịch hàng hóa phái sinh thuộc phạm vi điều chỉnh của Luật này và các luật chuyên ngành khác. 

Về quản lý nhà nước về hàng hóa phái sinh và thị trường hàng hóa phái sinh, đề nghị rà soát mô hình quản lý nhà nước; cơ chế quản lý, giám sát liên ngành, phân định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý chuyên ngành, xác định cụ thể cơ quan chịu trách nhiệm chính ngay trong Luật, phù hợp với chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan quy định tại các văn bản luật, nghị định. 

Đối với các thẩm quyền tác động trực tiếp đến tài khoản, tài sản, dữ liệu của các tổ chức, cá nhân thì phải quy định rõ căn cứ, thẩm quyền, phạm vi, trình tự, thời hạn áp dụng và đặc biệt là cơ chế kiểm soát. 

Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện chính sách phát triển thị trường gắn với mục tiêu phòng ngừa rủi ro, cơ chế bảo vệ nhà đầu tư, quản trị rủi ro hệ thống. Các chủ thể tham gia thị trường hàng hóa phái sinh trên tinh thần tự nguyện, Nhà nước không can thiệp hành chính, không bắt buộc giao dịch qua Sở giao dịch hàng hóa làm mất đi tính cạnh tranh của các phương thức giao dịch khác, tăng tầng nấc trung gian và chi phí cho xã hội.

Nghiên cứu hoàn thiện chính sách phát triển chuẩn hóa, niêm yết các sản phẩm phái sinh dựa trên hàng hóa có thế mạnh của Việt Nam, mức độ chuẩn hóa hàng hóa và điều kiện phát triển thực tế của thị trường, hướng tới liên thông với thị trường quốc tế, có nhà tạo lập thị trường, nhà đầu tư và người mua quốc tế tiếp cận được.  

Đồng thời, đánh giá kỹ hơn mức độ rủi ro của cơ chế thử nghiệm có kiểm soát trong lĩnh vực phái sinh hàng hóa và nghiên cứu quy định trực tiếp tại Luật này các giới hạn rủi ro tài chính đặc thù khi thử nghiệm như mức ký quỹ, phạm vi nhà đầu tư được phép tham gia, yêu cầu tách biệt tài sản thử nghiệm với tài sản giao dịch hàng hóa thông thường.

Về thị trường hàng hóa phái sinh tập trung và thị trường hàng hóa phái sinh OTC, Cơ quan thẩm tra đề nghị bổ sung đánh giá đầy đủ và rà soát mô hình doanh nghiệp nhà nước đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, tận dụng tối đa các thiết chế, hạ tầng sẵn có trên thị trường tài chính để đảm bảo tổ chức vận hành thị trường hàng hóa phái sinh an toàn, hiệu quả; cơ chế quản trị, tham gia của Nhà nước, cơ chế vận hành đối với Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ, bảo đảm quản trị công bằng, ổn định, bảo đảm tính độc lập giữa hai thiết chế; so sánh giữa các mô hình sở hữu để lựa chọn phương án tối ưu, phù hợp với điều kiện của Việt Nam trong giai đoạn đầu phát triển thị trường hàng hóa phái sinh, tránh rủi ro có thể phát sinh, rà soát giới hạn sở hữu, nhất là sở hữu của nước ngoài; kiểm soát quyền chi phối và xung đột lợi ích. 

Rà soát điều kiện về năng lực tài chính, công nghệ, quản trị rủi ro đối với Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và thành viên phù hợp với điều kiện của Việt Nam, khả năng quản lý và giám sát của cơ quan quản lý nhà nước, quy mô và mức độ rủi ro của thị trường, trách nhiệm vận hành hệ thống, khả năng xử lý sự cố.

Hoàn thiện các quy định về ký quỹ, Quỹ hỗ trợ thanh toán, giới hạn vị thế, giá tham chiếu, giá thanh toán, giao nhận vật chất, quyền tự quản và cơ chế kiểm tra, giám sát; xác định rõ vai trò của cơ quan quản lý nhà nước đối với hoạt động nghiệp vụ của Sở giao dịch hàng hóa, Trung tâm thanh toán bù trừ và cơ chế kiểm tra, giám sát nhằm phát hiện vi phạm.  

Đối với thị trường OTC, cần hoàn thiện khuôn khổ pháp lý tương xứng với mức độ rủi ro, phân loại giao dịch, xác định điều kiện chủ thể, sản phẩm, ký quỹ, định giá tài sản bảo đảm, nghĩa vụ báo cáo và các trường hợp phải bù trừ qua Trung tâm thanh toán bù trừ…