Thủ công mỹ nghệ nỗ lực nội địa hóa nguyên liệu trong bối cảnh khó khăn về vùng trồng

Nỗ lực tìm kiếm nguyên liệu thay thế trong nước

Tại làng mây tre đan Phú Vinh, nguyên liệu là một trong những vấn đề khiến các cơ sở sản xuất phải tính toán thường xuyên. Với những sản phẩm sử dụng ruột mây tự nhiên, nguồn cung chủ yếu đến từ các vùng rừng ở Tây Nguyên, Đà Nẵng, Thanh Hóa và một số địa phương Tây Bắc.

Tuy nhiên, do rừng tự nhiên thu hẹp, các cơ sở phải thu mua nguyên liệu từ Thanh Hóa, Đà Nẵng, Tây Nguyên, Tây Bắc, thậm chí nhập khẩu từ Lào, Campuchia, Indonesia và Malaysia. Nguồn nguyên liệu ngày càng khan hiếm, việc khai thác và vận chuyển cũng khiến giá thành tăng cao.

Người thợ thủ công chỉnh sửa, hoàn thiện sản phẩm khay mây tre đan tại xưởng (ảnh: CT)

Trong bối cảnh đó, việc tìm kiếm vật liệu thay thế từ nguồn nguyên liệu sẵn có trong nước là một hướng đi đáng chú ý. Tại Phú Vinh, ông Nguyễn Trọng Điểm, chủ cơ sở/HTX Nguyên Điểm, đã dành nhiều năm nghiên cứu sản xuất sợi từ thân cây đu đủ.

Ý tưởng được ông nhen nhóm từ khoảng 8 năm trước, trải qua 5 năm thử nghiệm và hàng chục lần thất bại. Nguyên liệu được lựa chọn là thân cây đu đủ từ 2-3 năm tuổi, sau khi thu hoạch quả. Để tạo ra sợi thô, thân cây phải trải qua quy trình xử lý kéo dài: ninh, luộc trong 50-60 giờ, sau đó ngâm nước vôi trong khoảng 60 ngày. Tổng thời gian để thu được sợi nguyên liệu vào khoảng 100 ngày.

Ông Nguyễn Trọng Điểm và các sản phẩm đèn chế tác từ sợi thân cây đu đủ (ảnh: CT)

Theo ông Điểm, loại sợi này có ưu điểm không bị mối mọt, ẩm mốc, độ bền trên 8 năm và khả năng bắt ánh sáng tự nhiên tốt. Đây là một thử nghiệm cho thấy nguồn nguyên liệu phục vụ sản xuất thủ công mỹ nghệ không nhất thiết chỉ giới hạn ở những loại vật liệu quen thuộc. Việc tận dụng thân cây sau thu hoạch còn mở ra khả năng gia tăng giá trị từ phụ phẩm nông nghiệp, đồng thời tạo thêm lựa chọn nguyên liệu cho các cơ sở sản xuất.

Từ câu chuyện của cơ sở Nguyên Điểm, có thể thấy nỗ lực tìm kiếm nguồn nguyên liệu mới đang trở thành một hướng tiếp cận để các làng nghề giảm áp lực phụ thuộc vào nguồn cung ngày càng khan hiếm; Đồng thời đảm bảo được nguồn nguyên liệu nôi địa, đáp ứng tốt quy tắc xuất xứ hàng hóa khi xuất khẩu.

Quá trình đáp ứng quy tắc xuất xứ cũng là một câu chuyện để kể

Khác với Phú Vinh, nơi nguồn nguyên liệu mây tự nhiên phải thu mua từ nhiều vùng rừng trong cả nước, thậm chí nhập khẩu từ các quốc gia láng giềng, làng lụa Vạn Phúc có lợi thế đáng kể từ việc sử dụng tơ tằm và các loại sợi có nguồn gốc nội địa.

Cô Nguyễn Thị Minh Hạnh, thợ dệt tại xưởng lụa Lan Sơn, cho biết 100% nguyên liệu dệt lụa của cơ sở là tơ tằm, kết hợp với sợi đũi và sợi lanh có nguồn gốc trong nước. Tơ được thu mua từ Lâm Đồng, Sơn Đồng và một số làng sản xuất tơ khác. Việc duy trì nguồn nguyên liệu nội địa góp phần bảo đảm đặc trưng của sản phẩm lụa Vạn Phúc, đồng thời tạo cơ sở để xác định nguồn gốc nguyên liệu trong quá trình sản xuất.

Tuy nhiên, lợi thế này cũng đang đứng trước những thách thức. Trước đây, làng Vạn Phúc có diện tích trồng dâu phục vụ nghề nuôi tằm, nhưng quá trình đô thị hóa khiến những bãi dâu dần nhường chỗ cho nhà ở và các hoạt động dân sinh. Các cơ sở dệt hiện phải thu mua tơ từ những địa phương khác, thay vì chủ động toàn bộ chuỗi nguyên liệu ngay tại làng. Đáng chú ý, nguồn trứng giống tằm phục vụ ươm nuôi hiện vẫn phụ thuộc một phần vào nhập khẩu.

Ở góc độ thị trường, Nghệ nhân Nhân dân Nguyễn Văn Tĩnh cho rằng giá trị của sản phẩm thủ công phải được xây dựng từ câu chuyện chân thực về quá trình làm ra sản phẩm. Theo ông, khi người làm nghề thực sự làm đúng với truyền thống và kể được câu chuyện thật, khách hàng mới có thể nhận diện, mua đúng giá trị của sản phẩm; từ đó người thợ mới có thể sống được bằng nghề.

Nỗ lực tìm kiếm các loại guyên liệu nội địa cho làng nghề 9 (ảnh: HN)

Câu chuyện về nguồn nguyên liệu cũng là một phần quan trọng trong giá trị ấy. Khi cơ sở sản xuất có thể minh bạch nơi cung ứng nguồn nguyên liệu, cách thức sản xuất và đặc trưng của sản phẩm, đó không chỉ là thông tin phục vụ người tiêu dùng mà còn giúp tăng khả năng truy xuất, chứng minh nguồn gốc hàng hóa khi tiếp cận những thị trường có yêu cầu cao.

Đối với các cơ sở hướng đến xuất khẩu, việc nhận diện rõ nguồn gốc từng nhóm nguyên liệu có ý nghĩa quan trọng. Không chỉ cần xác định nguồn nguyên liệu được khai thác ở đâu, các nhà sản xuất còn phải nắm được nguồn gốc phụ gia, màu men và những vật liệu tham gia vào quá trình chế biến. Đây là cơ sở để kiểm soát chuỗi cung ứng và chuẩn bị thông tin khi đối tác, cơ quan có thẩm quyền yêu cầu chứng minh xuất xứ hàng hóa.

Những chuyển động này có ý nghĩa trong bối cảnh quy tắc xuất xứ ngày càng trở thành một điều kiện quan trọng để hàng hóa tận dụng ưu đãi thuế quan từ các hiệp định thương mại tự do.