Thiết lập 'vùng an toàn' cho những mái đầu bạc

Việt Nam là một trong những nước có tốc độ già hóa dân số nhanh nhất Châu Á, thời gian chuyển từ giai đoạn già hóa dân số sang dân số già chỉ từ 17 - 20 năm, ngắn hơn so với nhiều nước khác

Ma trận bẫy 

Thực trạng lừa đảo người cao tuổi giờ đây không còn đơn thuần là những món hàng kém chất lượng bày bán trôi nổi ngoài chợ, mà đã biến tướng thành những hệ thống tinh vi và bài bản. Người già thường mang trong mình nỗi sợ ốm đau và sự ám ảnh về việc trở thành gánh nặng cho con cháu, và kẻ gian đã nắm bắt chính xác tử huyệt tâm lý ấy để kinh doanh trên sự bất an. 

Hết những lô sữa bột rởm dành cho người tiểu đường hay huyết áp, đến vụ án chấn động khi hàng triệu viên An Cung giả làm từ bột mì và phẩm màu bị triệt phá. Những hộp thuốc bổ, thuốc chữa bệnh mà các cụ cẩn thận cất trong tủ thuốc gia đình, mua bằng toàn bộ số tiền tiết kiệm chắt chiu từ lương hưu hay tiền con cháu cho, hóa ra lại là hàng giả, không những không trị được bệnh mà còn làm sức khỏe thêm kiệt quệ và mất trắng tiền oan. 

Không chỉ dừng lại ở thuốc men, cạm bẫy nay còn khoác lên mình vỏ bọc hiện đại như những chiếc hợp đồng kỳ nghỉ nghìn tỷ hay các cuộc gọi thao túng tâm lý từ những kẻ tự xưng cơ quan công quyền, giăng mắc khắp nơi từ những buổi hội thảo đo huyết áp, phát quà miễn phí ở vùng quê cho đến những dòng quảng cáo chạy ngang màn hình điện thoại mỗi ngày.

Vùng an toàn của những “mái đầu bạc” vẫn còn nhiều khoảng trống.

Khoảng trống tâm lý và những vết thương khó lành

Điều đáng suy ngẫm là những người lớn tuổi sập bẫy phần lớn không phải vì lòng tham, mà vì những khoảng trống rất thật trong đời sống tinh thần. Khi con cái bận rộn với guồng quay mưu sinh ở phố thị, người già ở nhà đối mặt với sự cô đơn thầm lặng, nhịp sống chậm lại, bạn bè thưa dần, và cảm giác muốn có thêm chút ít thu nhập để đỡ đần con cháu hay đơn giản là khát khao được ai đó hỏi han, lắng nghe đã trở thành điểm yếu. Kẻ lừa đảo tiếp cận các cụ bằng sự quan tâm giả tạo, luôn ngọt ngào gọi điện hỏi thăm mỗi ngày, nhớ rõ ngày sinh nhật hay tỏ ra thấu hiểu từng cơn đau nhức tuổi xế chiều. Chính sự săn sóc dối trá ấy đã làm lung lay mọi sự đề phòng, khiến các cụ dễ dàng dốc hết số tiền tích cóp dưỡng già ra đưa cho chúng.

Những chiếc bẫy ấy thực ra chẳng ở đâu xa, mà đã hiện hữu ngay trong chính cuộc sống hằng ngày của chúng ta. Tôi còn nhớ mùa hè năm ngoái, một đồng nghiệp kể rằng bố chị ấy vốn là cựu quân nhân, sống rất cẩn trọng mà vẫn bị bọn lừa đảo gọi điện dọa nạt, lừa mất 700 triệu đồng tiền tiết kiệm. Câu chuyện buồn ấy cũng xảy ra ngay trong gia đình tôi. Nhà tôi vẫn thường xem thời sự, ai cũng biết và hay nói chuyện về các vụ lừa đảo trên mạng, thế nhưng người nhà vẫn không tránh khỏi sập bẫy các chiêu trò tinh vi qua không gian mạng, mất trắng số tiền lớn chắt chiu. 

Cơn ác mộng không dừng lại ở việc mất tiền. Điều đau đớn nhất là sau đó các cụ tự dằn vặt rất nhiều. Vì sợ con cái trách mắng hay sợ làm phiền đến công việc bận rộn của người trẻ, các cụ chọn cách im lặng chịu đựng một mình. Những đêm thao thức, sự tiếc nuối và tự trách bản thân đã làm sức khỏe của các cụ suy sụp nhanh chóng, khiến những tháng ngày tuổi già chẳng còn được an yên.

Vùng an toàn nào cho những mái đầu bạc?

Việt Nam đang đối mặt với một thực tế nhân khẩu học lớn: Tốc độ già hóa dân số thuộc hàng nhanh nhất thế giới. Theo số liệu thống kê, nước ta hiện có khoảng hơn 14 triệu người từ 60 tuổi trở lên (chiếm gần 15-16% dân số) và dự báo con số này sẽ chạm mốc xấp xỉ 18 triệu người vào năm 2030. Khi tuổi thọ trung bình tăng lên nhưng hệ thống an sinh xã hội chưa bắt kịp tốc độ dịch chuyển ấy, người cao tuổi vô tình trở thành nhóm dễ bị tổn thương nhất trước các hình thức lừa đảo ngày càng tinh vi trong kỷ nguyên số.

Một trong những giải pháp căn cơ và lâu dài nhất để giúp người cao tuổi không bị tụt lại phía sau chính là nâng cao trình độ, phổ cập kỹ năng số và kiến thức phòng chống tội phạm công nghệ cho các cụ.

Trong tầm nhìn phát triển kinh tế bạc, việc bảo vệ an toàn cho các cụ không đơn thuần là trách nhiệm gia đình, mà là bài toán chiến lược cho sự phát triển bền vững của quốc gia. Nhấn mạnh về vấn đề này, đại diện Hội Người cao tuổi Việt Nam từng nhiều lần lên tiếng cảnh báo, tình trạng lừa đảo nhắm vào người cao tuổi đang diễn biến rất phức tạp với nhiều thủ đoạn tinh vi, không chỉ gây thiệt hại nặng nề về kinh tế mà còn khoét sâu vào những tổn thương tinh thần, khiến nhiều cụ rơi vào trạng thái khủng hoảng, mặc cảm và suy giảm sức khỏe trầm trọng. Do đó, tổ chức Hội luôn kiến nghị các cấp, các ngành cần tăng cường công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức và trang bị kỹ năng phòng ngừa cho hội viên để các cụ không đơn độc trước các cạm bẫy công nghệ.

Đứng trước chiếc bẫy tinh vi này, PGS.TS Nguyễn Mạnh Hà, chuyên gia tâm lý, nhấn mạnh một chân lý giản dị nhưng sâu sắc đối với những người làm con: “Lá chắn chống lừa đảo tốt nhất cho cha mẹ ta không phải là phần mềm, không phải là những lời cảnh báo dán đầy nhà. Lá chắn ấy chính là sự hiện diện của chúng ta”.

Bên cạnh điểm tựa từ tình thân, một trong những giải pháp căn cơ và lâu dài nhất để giúp người cao tuổi không bị tụt lại phía sau chính là nâng cao trình độ, phổ cập kỹ năng số và kiến thức phòng chống tội phạm công nghệ cho các cụ. Các cơ quan chức năng, đoàn thể và tổ chức Hội cần đẩy mạnh các lớp tập huấn kỹ năng số cơ bản, hướng dẫn cách nhận diện tin giả, cách kiểm chứng thông tin và thao tác an toàn trên không gian mạng ngay tại các khu dân cư. Chỉ khi các cụ được trang bị đủ kiến thức để làm chủ công nghệ, kết hợp cùng sự đồng hành sát sao của gia đình và sự nghiêm minh của pháp luật, chúng ta mới có thể thiết lập một "vùng an toàn" thực sự, giúp những mái đầu bạc được an hưởng tuổi xế chiều trong sự tôn trọng, thịnh vượng và bình yên.