Thiếu hạ tầng xanh, đô thị đối mặt ô nhiễm môi trường

Đô thị hóa nhanh giúp kinh tế bứt tốc, nhưng cũng bộc lộ điểm nghẽn môi trường khi diện tích cây xanh, mặt nước... thấp

Đô thị hóa tăng tốc, không gian xanh thu hẹp

Trong hơn hai thập kỷ qua, đô thị hóa đã trở thành một trong những động lực quan trọng thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu lao động tại Việt Nam. Sự hình thành và mở rộng nhanh chóng của các trung tâm đô thị không chỉ tạo cú hích cho công nghiệp, dịch vụ, mà còn góp phần cải thiện đáng kể điều kiện sống của người dân.

Số liệu cho thấy, đến trước khi sáp nhập tỉnh/thành, cả nước có 898 đô thị, gồm 2 đô thị loại đặc biệt, 22 đô thị loại I, 35 đô thị loại II, 45 đô thị loại III, 95 đô thị loại IV và 697 đô thị loại V, tăng thêm 269 đô thị so với năm 1999. Tỷ lệ đô thị hóa đạt khoảng 44%, bình quân mỗi năm tăng khoảng 1%.

Theo Thứ trưởng Bộ Xây dựng Nguyễn Tường Văn, quá trình phát triển mạnh mẽ của hệ thống đô thị đã góp phần hình thành các cực tăng trưởng mới, tạo sức lan tỏa kinh tế cho nhiều vùng, địa phương. Đô thị hóa đang đóng vai trò là “bệ đỡ” cho tái cơ cấu nền kinh tế và nâng cao chất lượng đời sống dân cư.

Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng đó là những áp lực môi trường ngày càng hiện hữu. Tốc độ mở rộng không gian đô thị và gia tăng dân số cơ học đang khiến nhiều thành phố phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm không khí, hiệu ứng đảo nhiệt, ngập úng cục bộ và suy giảm không gian công cộng.

Đặc biệt, sự thiếu hụt cây xanh và mặt nước đang trở thành “điểm nghẽn” lớn nhất đối với chất lượng sống đô thị. Diện tích cây xanh bình quân đầu người tại nhiều đô thị chỉ đạt khoảng 2-3 mét vuông/người, thấp hơn nhiều so với mức tối thiểu 10 mét vuông/người theo khuyến nghị của Liên hợp quốc và cách xa tiêu chuẩn 20025 mét vuông/người của các thành phố hiện đại trên thế giới.

Thực trạng này không chỉ khiến cảnh quan đô thị nghèo nàn, mà còn làm suy giảm khả năng điều hòa vi khí hậu, gia tăng nền nhiệt, giảm khả năng thấm hút nước mưa và làm trầm trọng hơn tình trạng ngập úng sau mỗi trận mưa lớn.

Ở góc độ quy hoạch, ông Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, nhận định cây xanh và mặt nước không chỉ là yếu tố trang trí, mà là “hạ tầng sinh thái” thiết yếu, góp phần định hình diện mạo và “thương hiệu đô thị”. Hệ thống công viên, hồ nước, hành lang xanh đóng vai trò như “lá phổi” giúp thanh lọc không khí, điều hòa khí hậu và tạo không gian sinh hoạt cộng đồng.

Tuy vậy, tại nhiều đô thị lớn, quỹ đất dành cho cây xanh vẫn liên tục bị thu hẹp do áp lực phát triển nhà ở và hạ tầng. Việc thiếu cả diện tích lẫn mật độ cây xanh khiến sức chống chịu của đô thị trước nắng nóng cực đoan, mưa lớn và biến đổi khí hậu ngày càng suy giảm.

Đặt hạ tầng xanh vào trung tâm chiến lược phát triển

Thẳng thắn nhìn nhận thực tế, Thứ trưởng Nguyễn Tường Văn cho biết công tác quy hoạch, đầu tư, quản lý và khai thác hệ thống công viên, cây xanh, mặt nước tại nhiều địa phương vẫn còn nhiều hạn chế, chưa theo kịp tốc độ đô thị hóa.

Ở không ít nơi, quỹ đất cây xanh chưa được bảo đảm đúng theo quy hoạch; công tác duy tu, bảo trì thiếu đồng bộ khiến nhiều công viên xuống cấp; việc ứng dụng khoa học công nghệ, chuyển đổi số trong quản lý còn manh mún. Đáng chú ý, nguồn lực đầu tư vẫn chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, trong khi sự tham gia của khu vực tư nhân còn hạn chế.

Theo lãnh đạo Bộ Xây dựng, những “điểm nghẽn” này đòi hỏi phải đổi mới tư duy phát triển đô thị, chuyển từ cách tiếp cận thiên về “xây dựng - mở rộng” sang “phát triển hài hòa với thiên nhiên”. Trong đó, hạ tầng xanh cần được xem là cấu phần nền tảng, tương đương hạ tầng giao thông hay cấp thoát nước.

“Cây xanh đô thị phải được nhìn nhận như một hạ tầng thiết yếu, không thể cắt giảm khi quy hoạch. Nếu thiếu hạ tầng xanh, đô thị khó có thể bền vững”, ông Chính nhấn mạnh.

Theo ông Chính, Việt Nam cần sớm nghiên cứu xây dựng khung chính sách tổng thể, thậm chí xem xét ban hành Luật về cây xanh đô thị nhằm tạo hành lang pháp lý rõ ràng cho quy hoạch, đầu tư và quản lý. Hạ tầng xanh vốn mang tính đa chức năng, đa lợi ích và đa cấp độ, từ công viên, hồ nước đến hành lang sinh thái, mái xanh, tường xanh…, do đó cần được tích hợp đồng bộ trong chiến lược phát triển.

Thời gian qua, Bộ Xây dựng đã tập trung hoàn thiện hệ thống pháp luật, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật; thúc đẩy tích hợp cây xanh, mặt nước vào quy hoạch ngay từ giai đoạn đầu; đồng thời nghiên cứu cơ chế huy động nguồn lực xã hội, khuyến khích hợp tác công - tư trong đầu tư, quản lý không gian xanh.

Đáng chú ý, Nghị định số 258/2025/NĐ-CP về quản lý công viên, cây xanh, mặt nước đã quy định lấy ngày 11/1 hằng năm là Ngày Cây xanh Việt Nam, thể hiện thông điệp phát triển đô thị gắn với thiên nhiên.

Các chuyên gia cho rằng, khi hạ tầng xanh được đặt vào trung tâm chiến lược phát triển, đô thị không chỉ cải thiện chất lượng sống mà còn nâng cao khả năng chống chịu trước biến đổi khí hậu, giảm chi phí y tế, tăng giá trị bất động sản và tạo sức hút đầu tư dài hạn.

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mô hình đô thị xanh, thông minh và phát triển bền vững, việc gia tăng không gian cây xanh, mặt nước không còn là lựa chọn mang tính khuyến khích, mà đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Bởi lẽ, một đô thị đáng sống không chỉ được đo bằng tốc độ tăng trưởng hay những tòa nhà cao tầng, mà còn bằng số mét vuông cây xanh và chất lượng không khí mà người dân được thụ hưởng mỗi ngày.

Hải Yến