Thiếu Mỹ, NATO có thực sự là 'hổ giấy' như lời Tổng thống Trump?

Trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Trump hôm 20.3 một lần nữa khiến giới tinh hoa chính trị châu Âu phải giật mình khi công khai chỉ trích các đồng minh trong Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO).

Tổng thống Mỹ Donald Trump - Ảnh: Reuters

"Không có Mỹ, NATO chẳng khác nào một con hổ giấy!" - ông Trump gay gắt tuyên bố. Ông cáo buộc các đồng minh đã "khoanh tay đứng nhìn trong cuộc chiến chống hạt nhân Iran, nhưng khi thắng lợi đã cận kề với ít rủi ro, họ lại chỉ biết than phiền về giá dầu". Ông chủ Nhà Trắng nhấn mạnh rằng chính việc họ từ chối tham gia mở thông eo biển Hormuz là nguyên nhân khiến giá dầu leo thang. Cuối cùng, nhà lãnh đạo Mỹ gọi các thành viên NATO là "những kẻ hèn nhát" và khẳng định Mỹ sẽ không quên chuyện này.

Phát ngôn này không chỉ đơn thuần là một lời phàn nàn về sự chia sẻ gánh nặng tài chính, mà còn chạm đến một sự thật nhức nhối vốn đã tồn tại âm ỉ trong cấu trúc liên minh suốt nhiều thập kỷ: Sự phụ thuộc sinh tử của châu Âu vào năng lực quân sự cốt lõi của Mỹ. Lời chỉ trích gay gắt này đặt ra một câu hỏi mang tính hiện sinh đối với lục địa già. Nếu kịch bản tồi tệ nhất xảy ra, khi Mỹ quyết định rút chân khỏi châu Âu để tập trung hoàn toàn vào khu vực Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương hoặc quay về chính sách biệt lập, lực lượng quân sự kết hợp của các quốc gia châu Âu có đủ sức để tự đứng vững trước những biến động khó lường của thời cuộc hay không.

Nguyên văn bài đăng trên Truth Social hôm 20.3 của Tổng thống Mỹ Donald Trump chỉ trích NATO liên quan tới eo biển Hormuz - Ảnh: Truth Social

Khoảng trống khổng lồ về năng lực quân sự nếu NATO không có Mỹ

Theo các báo cáo phân tích thường niên từ Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), Mỹ hiện đóng góp tới gần bảy mươi phần trăm tổng ngân sách quốc phòng của toàn khối NATO. Khoảng cách này không chỉ nằm ở số lượng tiền bạc được chi ra, mà quan trọng hơn là nó được chuyển hóa thành những năng lực quân sự mà châu Âu hoàn toàn thiếu vắng.

Nếu Mỹ rút khỏi NATO, khối này sẽ ngay lập tức đối mặt với sự đứt gãy nghiêm trọng về hậu cần và khả năng triển khai lực lượng. Khả năng không vận chiến lược của châu Âu hiện tại vô cùng mỏng manh. Khi cần thiết lập một chiến dịch quân sự quy mô lớn nằm ngoài biên giới lục địa, các nước châu Âu gần như phải dựa hoàn toàn vào phi đội máy bay vận tải khổng lồ C-17 Globemaster và C-5 Galaxy của không quân Mỹ. Tương tự, trong các chiến dịch không kích, lực lượng không quân châu Âu phụ thuộc sâu sắc vào phi đội máy bay tiếp nhiên liệu trên không của Mỹ để duy trì thời gian hoạt động. Nếu không có máy bay tiếp dầu của Mỹ, tầm hoạt động của các chiến đấu cơ châu Âu sẽ bị thu hẹp đáng kể, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng vươn xa và tấn công phủ đầu. Thực tế này đã từng được phơi bày rõ ràng trong chiến dịch can thiệp quân sự tại Libya năm 2011, khi các nước châu Âu nhanh chóng cạn kiệt bom đạn dẫn đường chính xác và phải nhờ đến nguồn dự trữ của Lầu Năm Góc chỉ sau vài tuần giao tranh.

Quan chức quân đội Mỹ và NATO trao đổi khi đứng trên xe tăng M1A2 Abrams trong khuôn khổ Hội nghị tác chiến Abrams tại thao trường Bucierz, Drawsko Pomorskie, Ba Lan hồi năm 2022 - Ảnh: Quân đội Mỹ

Hơn thế nữa, xương sống của sức mạnh răn đe tối thượng tại châu Âu chính là chiếc ô hạt nhân của Mỹ. Mặc dù Anh và Pháp đều là các cường quốc hạt nhân, nhưng kho vũ khí của hai quốc gia này nhỏ hơn rất nhiều so với Mỹ và Nga. Đặc biệt, lực lượng răn đe hạt nhân của Anh lại phụ thuộc lớn vào công nghệ tên lửa Trident của Mỹ. Việc thiếu vắng vũ khí hạt nhân chiến thuật của Mỹ được bố trí tại các căn cứ ở châu Âu sẽ làm suy yếu nghiêm trọng vị thế răn đe của lục địa này trước bất kỳ đối thủ sở hữu vũ khí hủy diệt hàng loạt nào.

Lỗ hổng công nghệ trinh sát và chỉ huy tác chiến

Trong kỷ nguyên chiến tranh hiện đại, sức mạnh của một đội quân không chỉ nằm ở hỏa lực mà còn nằm ở khả năng thu thập, xử lý thông tin và làm chủ không gian mạng. Đây chính là khu vực mà sự thống trị của Mỹ trong NATO thể hiện rõ nét nhất. Hệ thống chỉ huy, kiểm soát, thông tin liên lạc, máy tính, tình báo, giám sát và trinh sát (gọi tắt là C4ISR) của NATO hiện nay gần như được xây dựng xung quanh nền tảng công nghệ của Mỹ.

Binh sĩ thuộc Lục quân Mỹ cùng lực lượng vũ trang Slovakia, Cộng hòa Séc, Ba Lan và Hungary xếp đội hình trong lễ khai mạc cuộc diễn tập Slovak Shield 2016 tại Slovakia - Ảnh: Military.com

Theo đánh giá của Tập đoàn RAND, các quốc gia châu Âu đang thiếu hụt trầm trọng các phương tiện tình báo không gian. Khả năng cung cấp ảnh vệ tinh độ phân giải cao theo thời gian thực, hệ thống cảnh báo sớm tên lửa đạn đạo và mạng lưới giám sát liên lạc toàn cầu của Mỹ là những tài sản vô giá mà châu Âu chưa thể tự chủ hoàn toàn. Mặc dù Liên minh châu Âu (EU) đã nỗ lực phát triển hệ thống vệ tinh định vị Galileo hay các chương trình quan sát Trái đất, quy mô và mức độ tinh vi của các hệ thống này vẫn đi sau mạng lưới tình báo quân sự đồ sộ của Mỹ một khoảng cách khá xa.

Sự thiếu vắng Mỹ đồng nghĩa với việc các nhà cầm quân châu Âu sẽ bị "mù dở" một phần trên chiến trường điện tử phức tạp. Khả năng chia sẻ mục tiêu, phối hợp hỏa lực đa miền từ trên không, trên biển, trên bộ và trong không gian vũ trụ sẽ gặp những cản trở kỹ thuật không thể vượt qua trong ngắn hạn. Bên cạnh đó, nền tảng tác chiến cốt lõi trong tương lai của nhiều nước châu Âu hiện nay lại chính là tiêm kích tàng hình F-35 do tập đoàn Lockheed Martin của Mỹ sản xuất. Sự phụ thuộc vào linh kiện, cập nhật phần mềm và hệ thống bảo dưỡng từ Mỹ khiến lực lượng không quân châu Âu khó có thể tác chiến độc lập, lâu dài nếu thiếu đi sự hậu thuẫn trực tiếp từ nhà sản xuất.

Bài toán ngân sách và sự phân mảnh trong ngành công nghiệp quốc phòng

Một trong những trở ngại lớn nhất khiến NATO dễ trở thành "hổ giấy" khi thiếu Mỹ chính là sự phân mảnh của ngành công nghiệp quốc phòng châu Âu. Không giống như Mỹ với một hệ sinh thái quốc phòng đồng nhất, sản xuất số lượng lớn để tối ưu hóa chi phí và đảm bảo tính tương thích, châu Âu hiện đang vận hành một môi trường quốc phòng rời rạc với hàng chục loại xe tăng, máy bay chiến đấu và hệ thống pháo binh khác nhau.

Đoàn xe chở lính dù Lục quân Mỹ di chuyển tới khu huấn luyện Hohenfels, Đức để tham gia cuộc diễn tập Allied Spirit ngày 25.2.2025. NATO cho biết liên minh vẫn tiếp tục chuẩn bị cho các cuộc tập trận có sự tham gia của quân đội Mỹ, sau khi xuất hiện thông tin truyền thông về khả năng Washington rút khỏi các hoạt động này - Ảnh: Lục quân Mỹ

Sự đa dạng này mang lại niềm tự hào về mặt công nghiệp quốc gia cho từng nước như Pháp, Đức hay Thụy Điển, nhưng lại là cơn ác mộng về mặt hậu cần trên chiến trường. Sự thiếu đồng bộ khiến các lực lượng châu Âu khó chiến đấu sát cánh cùng nhau hiệu quả, chi phí bảo dưỡng tăng vọt và chuỗi cung ứng dễ bị tổn thương. Dù các quỹ quốc phòng chung của châu Âu đã được thiết lập, quá trình hợp nhất các tập đoàn vũ khí và tiêu chuẩn hóa trang thiết bị vẫn vấp phải sự cạnh tranh khốc liệt về lợi ích kinh tế giữa các quốc gia thành viên.

Đồng thời, áp lực ngân sách đang đặt ra những thách thức khổng lồ. Việc ông Donald Trump nhiều lần nhấn mạnh các đồng minh không đáp ứng được mức chi tiêu hai phần trăm tổng sản phẩm quốc nội cho quốc phòng là hoàn toàn có cơ sở thực tế. Để lấp đầy khoảng trống mà Mỹ để lại, các nước châu Âu không chỉ cần đạt mức hai phần trăm mà có thể phải tăng chi tiêu quốc phòng lên mức ba hoặc bốn phần trăm trong nhiều thập kỷ liên tục. Trong bối cảnh nền kinh tế lục địa già đang đối mặt với lạm phát, khủng hoảng năng lượng và các vấn đề an sinh xã hội, việc thuyết phục người dân thắt lưng buộc bụng để chi tiền cho pháo đài quân sự là một bài toán chính trị gần như không có lời giải đối với nhiều nhà lãnh đạo.

Lối thoát nào cho một liên minh vắng bóng cường quốc dẫn dắt?

Những phân tích trên cho thấy, lời cảnh báo của Tổng thống Trump tuy có phần góc cạnh và mang đậm phong cách gây áp lực đàm phán, nhưng lại phản ánh một sự thật khách quan về cấu trúc an ninh phương Tây. Không có Mỹ, NATO hiện tại khó có thể duy trì được khả năng răn đe và phản ứng nhanh ở cấp độ toàn cầu. Tuy nhiên, gọi khối này hoàn toàn là một con "hổ giấy" có lẽ là một cách nói cường điệu.

Bệ phóng tên lửa phòng không Patriot của Hà Lan - Ảnh: Bộ Quốc phòng Hà Lan

Châu Âu vẫn sở hữu lực lượng vũ trang có tính chuyên nghiệp cao, một nền tảng công nghệ đáng nể và tiềm lực kinh tế khổng lồ. Khái niệm về "Quyền tự chủ chiến lược" do Tổng thống Pháp Emmanuel Macron khởi xướng đang dần chuyển từ các bài diễn văn thành những hành động thực tế. Lục địa này đang nỗ lực xây dựng một trụ cột an ninh châu Âu mạnh mẽ hơn, tăng cường năng lực tự sản xuất đạn dược và củng cố các cấu trúc phản ứng nhanh độc lập.

Sự chỉ trích từ phía Mỹ, dù gay gắt, lại đang đóng vai trò như một hồi chuông cảnh tỉnh cần thiết. Nó buộc các đồng minh phải thức tỉnh khỏi giấc ngủ dài dưới bóng râm an ninh của Washington, để nhận ra rằng tự do và sự an toàn luôn có một cái giá rất đắt. Quá trình chuyển đổi từ sự phụ thuộc sang năng lực tự cường của châu Âu sẽ mất rất nhiều thời gian, tiền bạc và những thỏa hiệp chính trị đau đớn. Cho đến khi quá trình đó hoàn tất, tương lai của NATO vẫn sẽ gắn chặt với những toan tính chiến lược tại Phòng Bầu dục, và lục địa già vẫn sẽ phải khéo léo cân bằng giữa việc tự chủ và việc giữ chân người đồng minh quyền lực nhất thế giới ở lại bên mình.

NATO (Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương) là một liên minh quân sự - chính trị quốc tế được thành lập năm 1949 tại Washington, Mỹ, quy tụ các quốc gia Bắc Mỹ và châu Âu. Mục tiêu cốt lõi của tổ chức là bảo đảm an ninh chung thông qua cơ chế phòng thủ tập thể, trong đó một cuộc tấn công nhằm vào bất kỳ thành viên nào sẽ được xem là tấn công vào toàn bộ khối.

Tên đầy đủ của NATO là North Atlantic Treaty Organization (viết tắt NATO). Liên minh hiện đặt trụ sở chính tại Brussels, Bỉ. Ban đầu, NATO ra đời trong bối cảnh sau Thế chiến II nhằm ngăn chặn sự mở rộng ảnh hưởng của Liên Xô tại châu Âu. Trải qua nhiều giai đoạn, vai trò của tổ chức đã mở rộng, bao gồm bảo vệ an ninh, thúc đẩy ổn định khu vực, cũng như tham gia các hoạt động quản lý khủng hoảng và gìn giữ hòa bình.

Hoàng Vũ