Thiếu sách giáo khoa: Sai quy trình trong quản lý tại các địa phương

Học sinh xã Nha Bích (TP Đồng Nai) được tặng sách miễn phí trong năm học mới. Ảnh: Đậu Tất Thành/TTXVN

"Điểm nghẽn" từ cơ sở

Tình trạng thiếu cục bộ sách giáo khoa (SGK) đầu năm học 2026–2027 đã trở thành tâm điểm chú ý của dư luận xã hội.

Theo Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam (NXBGDVN), mặc dù công tác cung ứng SGK thường được coi là trách nhiệm chính của NXBGDVN và Bộ Giáo dục và Đào tạo (Bộ GD&ĐT), nhưng qua phân tích thực tế vận hành và các quy định pháp lý, nguyên nhân dẫn đến tình trạng đứt gãy nguồn cung năm nay xuất phát trực tiếp từ sự thụ động, chậm trễ và thực hiện sai quy trình trong công tác quản lý tại các địa phương.

NXBGDVN vận hành dưới mô hình công ty TNHH MTV do Nhà nước nắm giữ 100% vốn. Đơn vị này chịu sự điều chỉnh chặt chẽ của Luật Quản lý, sử dụng vốn Nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại doanh nghiệp. Do đó, NXBGDVN có trách nhiệm bảo toàn và phát triển vốn, không được phép tự ý in ấn tích trữ vượt mức quy định khi chưa có đơn đặt hàng hoặc nhu cầu xác thực, bởi nguy cơ tồn kho gánh lỗ sẽ vi phạm quy định quản lý vốn Nhà nước.

NXBGDVN khẳng định, đơn vị này không có thẩm quyền hay bộ máy tổ chức để tự điều tra, dự báo số lượng học sinh tại từng trường học trên cả nước. Việc xây dựng kế hoạch in ấn, tái bản và phân phối hoàn toàn phụ thuộc vào danh mục, số lượng đăng ký và đơn đặt hàng chính thức do các Sở GD&ĐT, Phòng GD&ĐT và hệ thống nhà trường tổng hợp gửi về. Khi dữ liệu đầu vào từ địa phương bị sai lệch hoặc chậm trễ, toàn bộ chuỗi cung ứng phía sau sẽ bị ảnh hưởng.

Các địa phương là cấp trực tiếp quản lý cơ sở giáo dục, nắm rõ biến động tuyển sinh và sáp nhập trường lớp. Tuy nhiên, công tác tổng hợp dữ liệu năm học 2026–2027 tại nhiều nơi chưa được thực hiện đầy đủ, khiến đơn vị phát hành phải đặt hàng dựa trên ước tính. Hậu quả là nhu cầu phát sinh toàn quốc tăng gần 69,9 triệu bản (tương đương 39,7% so với dự báo ban đầu), vượt xa khả năng dự phòng thông thường.

Theo lý giải của NXBGDVN, kênh đăng ký mua sách qua nhà trường vốn giúp điều tiết nhu cầu trong tháng 6 và tháng 7 hàng năm. Nhưng năm nay, do sắp xếp bộ máy chính quyền hai cấp, sáp nhập trường và kiện toàn ban giám hiệu, nhiều trường không tổ chức hoặc tổ chức tiếp nhận nhu cầu rất muộn. Đơn cử, đến ngày 25/8/2026, tại TP Hồ Chí Minh vẫn còn 197 trường chưa tiếp nhận đăng ký mua sách. Việc này khiến phụ huynh phải tự tìm mua tại hệ thống bán lẻ ngay trước ngày khai giảng, gây quá tải cục bộ.

Theo NXBGDVN, Nghị định 271/2026/NĐ-CP (ban hành ngày 3/7/2026) thể hiện bước tiến lớn trong chính sách an sinh xã hội của Đảng, Nhà nước, hướng tới mục tiêu mọi học sinh đều có cơ hội tiếp cận giáo dục bình đẳng. Việc quy định lộ trình tiến tới miễn phí SGK không chỉ giảm bớt gánh nặng tài chính trực tiếp cho hàng triệu gia đình, đặc biệt là hộ nghèo, cận nghèo và đồng bào vùng sâu, vùng xa, vùng dân tộc thiểu số, mà còn khẳng định quan điểm coi giáo dục là quốc sách hàng đầu.

Quy định lộ trình miễn phí SGK bắt buộc từ năm học 2029–2030 và yêu cầu UBND cấp tỉnh phải phê duyệt kế hoạch nhu cầu trước ngày 30/10 hằng năm để làm căn cứ lập dự toán và giao sách trước ngày 15/6. Tuy nhiên, khi NXBGDVN đã in và phát hành 80% sản lượng năm học 2026–2027, 10 địa phương vẫn công bố kế hoạch thực hiện miễn phí ngay trong năm học này mà chưa chuẩn bị đủ điều kiện kinh phí, thủ tục phê duyệt hay phương án mua sắm. Đến ngày 12/9/2026, cả 10 địa phương đều chưa triển khai được.

Trong khi đó, ngày 21/7/2026, NXBGDVN phát hành Công văn số 1246/NXBGDVN gửi Bộ GD&ĐT và các Sở GD&ĐT nêu rõ quy trình đấu thầu, in và hoàn thiện SGK cần tối thiểu 6 tháng (nếu đặt in bổ sung muộn thì đến tháng 2/2027 mới có thể giao sách). Tuy nhiên, nhiều địa phương đã không tiếp thu hay phản hồi đầy đủ, phớt lờ cảnh báo, tiếp tục phê duyệt kế hoạch và tổ chức đấu thầu muộn. Kết quả là các gói thầu diễn ra sát ngày khai giảng đều không có nhà thầu tham gia...

Nỗ lực xử lý sự cố

Theo NXBGDVN, hậu quả của sự chỉ đạo thiếu đồng bộ là người dân dừng mua sách tự túc để chờ chính sách hỗ trợ của địa phương, còn các trường học thì không phát sinh đơn hàng sớm. Đến sát ngày khai giảng (thậm chí sau khi đã bước vào năm học mới), khi thủ tục mua sắm của địa phương vướng mắc hoặc phụ huynh phải tự ra các hiệu sách tìm mua thì đơn hàng mới ồ ạt đổ về NXBGDVN.

Đặc thù của ngành in ấn và xuất bản đòi hỏi thời gian nhất định cho các khâu: chuẩn bị vật tư, in ấn, đóng cuốn và vận chuyển qua hàng trăm cây số đến từng điểm trường. Việc các đơn hàng bổ sung phát sinh đột biến trong thời gian quá ngắn đã đặt đơn vị cung ứng vào thế hoàn toàn bất khả thi để đáp ứng ngay lập tức, dẫn đến tình trạng khan hiếm sách cục bộ tại một số tỉnh, thành.

Trước những biến động từ phía địa phương, Bộ GD&ĐT và NXBGDVN đã thể hiện tinh thần trách nhiệm trong việc khắc phục hậu quả: Bộ GD&ĐT nghiêm túc nhìn nhận trách nhiệm trong công tác tổng hợp, dự báo nhu cầu chung; đồng thời lập Tổ công tác phản ứng nhanh 24/7 để liên tục rà soát, điều phối và luân chuyển SGK giữa các địa phương thừa/thiếu.

NXBGDVN đã huy động tối đa công suất các nhà in đối tác, nâng tổng số lượng cung ứng đạt gần 240 triệu bản SGK tính đến giữa tháng 9/2026. Đồng thời, đơn vị mở hoàn toàn miễn phí hệ thống SGK điện tử tại địa chỉtaphuan.nxbgd.vnđể giáo viên và học sinh sử dụng tạm thời, cam kết hoàn tất việc cung cấp các bản sách in bổ sung còn thiếu trước ngày 30/9/2026.

Để chấm dứt tình trạng thiếu hụt cục bộ và bảo đảm tính chủ động trong khâu cung ứng SGK cho các năm học tiếp theo, theo NXBGDVN việc khắc phục cần tập trung vào các định hướng giải pháp trọng tâm sau:

UBND các tỉnh, thành phố phải chịu trách nhiệm hoàn toàn về tính chính xác của số liệu dự báo số lượng học sinh và nhu cầu SGK trên địa bàn. Trường hợp các địa phương muốn chủ động triển khai chính sách miễn phí hoặc hỗ trợ SGK sớm hơn lộ trình chung, bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt quy trình lập dự toán và thời hạn phê duyệt kế hoạch nhu cầu (trước ngày 30/10 hằng năm) theo đúng quy định tại Nghị định 271/2026/NĐ-CP để bảo đảm sách nhập kho thư viện đúng thời gian quy định.

Cần xem xét, đề xuất quy định đưa SGK vào danh mục "sản phẩm, dịch vụ công thiết yếu". Việc định danh này sẽ tạo hành lang pháp lý vững chắc cho phép Nhà nước và các nhà xuất bản chủ động hơn trong cơ chế đặt hàng, bố trí ngân sách, dự trữ quốc gia và điều tiết nguồn hàng kịp thời khi xuất hiện biến động nhu cầu đột biến tại các vùng miền.