Thỏa thuận cận kề 24 giờ tới, nhưng Iran không còn như trước

Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif ngày 13/6 xác nhận thỏa thuận hòa bình Mỹ - Iran đã được các bên thống nhất và dự kiến hoàn tất trong 24 giờ tới.

Sau lễ ký kết từ xa, các cuộc đàm phán kỹ thuật sẽ bắt đầu từ tuần sau.

Ông Sharif ghi nhận nỗ lực từ các bên và kỳ vọng thỏa thuận này sẽ là nền tảng cho sự ổn định lâu dài tại khu vực, đồng thời khẳng định Pakistan đã đóng vai trò trung gian quan trọng trong suốt tiến trình này.

Cuộc không kích vào cuối tháng 2/2026 đã dẫn đến một sự thay đổi trong chính quyền tại Iran, nhưng không theo cách mà Mỹ và Israel mong muốn.

Gần 4 tháng sau khi phát động chiến dịch quân sự nhằm làm suy yếu chính quyền Tehran, một phiên bản mà một số nhà phân tích gọi là “Cộng hòa Hồi giáo 3.0” đã hình thành - ít mang màu sắc thần quyền hơn và ngày càng trở thành một nhà nước do giới quân sự chi phối, với lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) nắm vai trò trung tâm, theo New York Times.

Một Iran ngày càng cứng rắn?

Mỹ và Israel khởi đầu cuộc chiến với mục tiêu loại bỏ chương trình hạt nhân của Iran và chấm dứt mối đe dọa từ năng lực này. Tuy nhiên, cho đến nay, xung đột dường như chỉ tạo ra một Iran bị tổn thương nhưng sẵn sàng chấp nhận rủi ro lớn hơn và kiên định hơn với mục tiêu tiếp tục phát triển năng lực hạt nhân.

Trong tuần qua, Mỹ và Iran vừa gia tăng các đòn đáp trả lẫn nhau, vừa tìm kiếm con đường chấm dứt chiến tranh. Đến ngày 13/6 (giờ Iran), bất chấp những cáo buộc lẫn nhau về việc thiếu thiện chí, các quan chức tại Tehran và Washington cho biết hai bên đang tiến gần đến một thỏa thuận, dù nhấn mạnh rằng biên bản ghi nhớ ban đầu vẫn chưa được hoàn tất. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố một thỏa thuận “chưa bao giờ gần đến như lúc này”.

Ngay cả khi biên bản ghi nhớ được thông qua, Tehran vẫn sẽ duy trì những đòn bẩy đáng kể trong các cuộc đàm phán tiếp theo về chương trình hạt nhân cũng như vai trò trong tương lai của Iran tại eo biển Hormuz. Nhiều nội dung then chốt sẽ được để lại cho giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày sau đó - một tiến trình vẫn chưa có gì đảm bảo sẽ thành công.

Sự chuyển dịch quyền lực sau chiến tranh tạo ra một Iran cứng rắn và quyết đoán hơn. Ảnh: New York Times.

Trong suốt cuộc chiến, Iran đã chuyển từ hình ảnh một quốc gia suy yếu và dễ tổn thương trở thành một chính quyền không những tồn tại mà còn bảo toàn được nhiều năng lực quân sự và hạt nhân quan trọng. Bộ máy an ninh quy mô lớn của Iran dường như vẫn kiểm soát chặt chẽ mọi lĩnh vực từ điều hành đất nước, quản lý xã hội cho tới hoạch định chính sách đối ngoại.

Bà Sanam Vakil, Giám đốc Chương trình Trung Đông và Bắc Phi tại Viện nghiên cứu Chatham House, nhận định Iran hiện được điều hành bởi “một thế hệ lãnh đạo trẻ hơn và táo bạo hơn”. Theo ông Aaron David Miller, cựu nhà ngoại giao Mỹ tại Quỹ Carnegie, đây là một quá trình chuyển đổi “từ quyền lực thần thánh sang quyền lực cứng”.

Những nhà lãnh đạo mới của Iran tin rằng họ có thể tiếp tục tồn tại ngay cả khi chiến sự bùng phát trở lại ở quy mô lớn, mà không cần thay đổi đáng kể lập trường đàm phán hay các mục tiêu chiến lược trong khu vực. Một trong những mục tiêu quan trọng của Tehran là khôi phục khả năng răn đe để tránh bị tấn công thêm một lần nữa như những gì đã xảy ra vào cuối tháng 2.

Iran cũng muốn duy trì quyền làm giàu uranium, kể cả ở mức thấp sau một giai đoạn đình chỉ hoạt động. Đồng thời, nước này sẽ bảo lưu kiến thức khoa học và cơ sở hạ tầng cần thiết để có thể quay trở thành một “quốc gia ngưỡng hạt nhân” nếu lựa chọn - tức một quốc gia sở hữu gần như đầy đủ các yếu tố cần thiết để chế tạo vũ khí hạt nhân mà chưa thực sự lắp ráp một quả bom.

Chính quyền mới tại Iran cho thấy họ là một đối tác đàm phán cứng rắn, sẵn sàng chấp nhận những tổn thất lớn nhằm bảo vệ các lợi ích cốt lõi.

Cách tiếp cận này khác biệt rõ rệt so với sự thận trọng của cựu Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei - người đã thiệt mạng trong ngày đầu tiên của cuộc chiến hôm 28/2. Trong nhiều năm, ông Khamenei từng cấm việc phát triển vũ khí hạt nhân và luôn tìm cách tránh một cuộc tấn công phối hợp giữa Mỹ và Israel nhằm vào Iran.

Lãnh đạo tối cao mới của Iran, Mojtaba Khamenei, trong một cuộc biểu tình chống Mỹ và Israel sau vụ tấn công tên lửa của Iran vào Israel, tại Tehran (Iran) ngày 7/6. Ảnh: Reuters.

Ván bài ngửa: Iran không còn e ngại

Sau khi vượt qua cuộc tấn công, giới lãnh đạo Iran không còn cảm thấy bị ràng buộc bởi những giới hạn trước đây. Theo các nhà phân tích, họ tin rằng Tổng thống Donald Trump không có ý định tái phát động một cuộc chiến toàn diện và cũng đã kiềm chế mong muốn leo thang quân sự của Israel.

Điều đó phần nào lý giải việc Iran lần đầu tiên trong tuần qua dám trực tiếp tấn công Israel sau khi Tel Aviv không kích các căn cứ của Hezbollah - lực lượng đồng minh của Tehran - tại Beirut (Lebanon), điều mà Israel đã nhiều lần thực hiện trong nhiều tháng trước đó.

Cuộc tấn công nhằm vào Israel cũng là cách để Tehran gắn yêu cầu về một lệnh ngừng bắn tại Lebanon với các cuộc đàm phán với Mỹ nhằm chấm dứt cuộc chiến tại Iran, trong khi Israel muốn tách biệt hai vấn đề này.

Ông Ali Vaez, Giám đốc dự án Iran tại Tổ chức Khủng hoảng Quốc tế, nhận định với một chính quyền Iran mới, những mục tiêu mà Mỹ và Israel chưa thể đạt được bằng chiến tranh sẽ càng khó đạt được thông qua các biện pháp gây sức ép mạnh hơn.

Theo ông, Tehran tin rằng giai đoạn khó khăn nhất đã qua và sẽ tiếp tục bảo vệ những yêu cầu cốt lõi, bao gồm quyền làm giàu uranium, chương trình tên lửa đạn đạo và sự hậu thuẫn đối với các lực lượng đồng minh như Hezbollah, Hamas và lực lượng Houthi.

Iran tấn công căn cứ Không quân Israel Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tung video tấn công căn cứ không quân ở miền Bắc Israel đêm 7/6.

Theo các chuyên gia, trong bất kỳ thỏa thuận nào, Iran nhiều khả năng sẽ chấp nhận tạm thời hạn chế hoạt động làm giàu uranium, đồng thời đồng ý xuất khẩu một nửa lượng uranium làm giàu ở cấp độ cao hiện có và pha loãng một nửa còn lại xuống mức thấp hơn. Tuy nhiên, Tehran vẫn sẽ duy trì kiến thức, công nghệ và cơ sở hạ tầng hạt nhân, bao gồm cả các máy ly tâm tiên tiến.

Theo ông Danny Citrinowicz, cựu sĩ quan tình báo quân đội Israel chuyên nghiên cứu về Iran, những năng lực này, cùng với khả năng tiếp tục đóng eo biển Hormuz bất cứ khi nào cần thiết, sẽ trở thành “lá bài” giúp Iran ngăn Mỹ và Israel tiến hành thêm các cuộc tấn công trong tương lai. Đồng thời, điều đó cũng sẽ giúp Tehran khôi phục ảnh hưởng tại khu vực.

“Một cuộc chiến được tiến hành để ngăn Iran sở hữu vũ khí hạt nhân có thể lại trở thành cuộc chiến khiến nước này vượt qua lằn ranh đỏ và tiến gần hơn tới năng lực chế tạo bom hạt nhân”, ông nói.

Tính toán thực dụng

Một Iran đang lấy lại sự tự tin nhiều khả năng sẽ tiếp tục thúc đẩy mạnh mẽ hơn các yêu sách khác của mình.

Tehran muốn được giải ngân ngay khoảng 12 tỷ USD tài sản bị phong tỏa, cùng với 12 tỷ USD bổ sung sau khi đạt được các bước tiến trong việc thực hiện thỏa thuận. Động thái này cũng nhằm kiểm tra mức độ sẵn sàng của ông Trump trong việc đối mặt với sự phản đối mạnh mẽ từ một bộ phận đảng Cộng hòa và Israel đối với việc chuyển tiền cho Iran.

Đối với các vấn đề hạt nhân cốt lõi, ngoài cam kết của Iran không chế tạo bom nguyên tử, phần lớn các chi tiết vẫn sẽ được để ngỏ để tiếp tục đàm phán trong giai đoạn 60 ngày tiếp theo.

Iran cũng tiếp tục yêu cầu được quyền áp đặt một hình thức phí hoặc khoản thu đối với các tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz.

Các tàu thuyền tại eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Dù sẵn sàng chấp nhận rủi ro hơn, Tehran vẫn cần một thỏa thuận nhằm giảm bớt áp lực kinh tế ngày càng gia tăng trong nước và tạo điều kiện để nước này bán lượng dầu đã khai thác nhưng phải lưu kho do tác động của lệnh phong tỏa do Mỹ áp đặt tại eo biển Hormuz. Nền kinh tế Iran đang trong tình trạng kiệt quệ và có nguy cơ kích hoạt các cuộc biểu tình chống chính phủ khi chiến tranh kết thúc.

Tuy nhiên, theo bà Vakil, Iran tin rằng chính ông Trump mới là người nóng lòng đạt được một thỏa thuận hơn, do đó Tehran không vội đưa ra những nhượng bộ mà Washington mong muốn.

Về lâu dài, các mục tiêu chiến lược của Iran vẫn không thay đổi, bao gồm ngăn chặn các cuộc tấn công trong tương lai, tạo ra sự chia rẽ giữa các quốc gia Arab vùng Vịnh về mức độ hòa giải với Tehran, thúc đẩy sự cô lập của Israel trong thế giới Arab và làm suy giảm sự hiện diện cũng như năng lực quân sự của Mỹ tại khu vực.

Tuy nhiên, bà Vakil cảnh báo nguy cơ Iran có thể đánh giá sai tình hình và đi quá giới hạn, giống như những sai lầm mà nước này từng mắc phải trong quá khứ.

Ngay cả khi một thỏa thuận ban đầu sớm được ký kết, nhiều nhà phân tích hoài nghi rằng các cuộc đàm phán cuối cùng có thể tiến tới những vấn đề gai góc hơn, như một thỏa thuận hạt nhân chi tiết – tương tự như tiến trình thỏa thuận Gaza do ông Trump thúc đẩy hiện cũng đang rơi vào bế tắc.

Bà Suzanne Maloney, chuyên gia về Iran tại Viện Brookings, nhận định: “Nhiều khả năng chúng ta sẽ rơi vào một trạng thái lửng lơ kéo dài, và điều này có lợi cho Iran”.

Theo bà, trạng thái “không chiến tranh nhưng cũng không hòa bình” lại phù hợp với Tehran, bởi nó sẽ tiếp tục làm gia tăng sức ép đối với ông Trump trong việc chấp nhận một dạng thỏa thuận nào đó nhằm khôi phục hoạt động thông suốt tại eo biển Hormuz và ổn định trở lại thị trường năng lượng, phân bón, nhôm cùng nhiều mặt hàng chiến lược khác.