Thỏa thuận hạt nhân Mỹ-Saudi Arabia tạo 'địa chấn' mới tại Trung Đông, cục diện Iran-Israel thêm biến số

Theo bài viết với tiêu đề US-Saudi nuclear deal puts Iran, Israel in new strategic equation, Bộ Năng lượng Mỹ đã công bố việc ký kết thỏa thuận hợp tác hạt nhân dân sự theo Điều 123 với Saudi Arabia.

Thỏa thuận có thời hạn 30 năm, hướng đến mục tiêu tạo điều kiện để các doanh nghiệp hạt nhân Mỹ tham gia thị trường Saudi Arabia, đồng thời hỗ trợ nước này từng bước phát triển điện hạt nhân nhằm đa dạng hóa nguồn năng lượng trong khuôn khổ chương trình Tầm nhìn 2030.

Tuy nhiên, nội dung thỏa thuận nhanh chóng làm dấy lên nhiều tranh luận bởi quốc hội Mỹ hiện vẫn chưa phê chuẩn văn kiện, trong khi phần lớn chi tiết chưa được công bố.

Theo nhiều chuyên gia được AzerNews dẫn lời, điểm gây chú ý nhất nằm ở khả năng hai bên sẽ nghiên cứu xây dựng cơ sở làm giàu uranium tại Saudi Arabia.

Dù công nghệ này có thể phục vụ sản xuất nhiên liệu cho các nhà máy điện hạt nhân, đây cũng là công nghệ có khả năng tạo ra vật liệu sử dụng cho vũ khí hạt nhân nếu được làm giàu ở cấp độ cao hơn.

Khác với thỏa thuận Mỹ-Các Tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) năm 2009, vốn cấm hoàn toàn hoạt động làm giàu uranium trong nước và từng được xem là “tiêu chuẩn vàng” về không phổ biến hạt nhân, khuôn khổ hợp tác mới với Saudi Arabia cho phép hai bên tiến hành nghiên cứu tính khả thi đối với lĩnh vực này. Chính điểm khác biệt đó đã trở thành tâm điểm trong các cuộc tranh luận về tác động lâu dài của thỏa thuận.

Trung Đông đứng trước một phương trình chiến lược mới

Phân tích trên AzerNews dẫn ý kiến của chuyên gia rủi ro địa chính trị Victor Bruno cho rằng, thỏa thuận không đơn thuần phản ánh sự thay đổi trong quan hệ Mỹ-Saudi Arabia mà còn cho thấy, xu hướng các cường quốc khu vực ngày càng theo đuổi quyền tự chủ chiến lược.

Theo ông Bruno, ảnh hưởng truyền thống của Washington tại Trung Đông đang suy giảm, khiến nhiều quốc gia trong khu vực có xu hướng chủ động xây dựng năng lực răn đe thay vì tiếp tục phụ thuộc hoàn toàn vào các bảo đảm an ninh từ bên ngoài.

Chuyên gia nhận định, động thái Mỹ chấp nhận một khuôn khổ hợp tác linh hoạt hơn với Riyadh phản ánh sự điều chỉnh trong chính sách của Washington trước bối cảnh địa chính trị mới.

Trong khi đó, nhà phân tích Hazem Al-Tawil lại cho rằng, mục tiêu phát triển điện hạt nhân của Saudi Arabia là một phần trong chiến lược đa dạng hóa nền kinh tế.

Tuy nhiên, việc nước này có khả năng tự làm giàu uranium sẽ tạo ra điều mà giới kiểm soát vũ khí gọi là “năng lực bứt phá”. Điều đó đồng nghĩa với việc một quốc gia chưa sở hữu vũ khí hạt nhân nhưng đã tích lũy được phần lớn nền tảng công nghệ cần thiết để có thể phát triển nếu môi trường an ninh thay đổi.

Ông Al-Tawil cũng nhắc lại phát biểu của Thái tử Mohammed bin Salman năm 2018, trong đó tuyên bố, Saudi Arabia sẽ phát triển vũ khí hạt nhân nếu Iran sở hữu loại vũ khí này. Theo chuyên gia, thông điệp trên vẫn là một trong những cơ sở khiến giới kiểm soát vũ khí quốc tế theo dõi sát chương trình hạt nhân của Riyadh.

Biến số mới trong quan hệ giữa Saudi Arabia, Iran và Israel

AzerNews nhận định, việc Saudi Arabia tiến gần hơn tới năng lực hạt nhân dân sự có thể làm thay đổi đáng kể tính toán chiến lược của các bên trong khu vực.

Theo chuyên gia Hazem Al-Tawil, ngay cả khi Saudi Arabia chưa có ý định phát triển vũ khí hạt nhân, việc nước này xây dựng năng lực làm giàu uranium cũng có thể ảnh hưởng nhận thức an ninh của các quốc gia láng giềng.

Trong bối cảnh Iran tiếp tục phát triển chương trình hạt nhân, còn Israel duy trì chính sách răn đe hạt nhân không chính thức, bất kỳ thay đổi nào về năng lực công nghệ của Riyadh đều có thể làm gia tăng mức độ cạnh tranh chiến lược.

Bài phân tích cũng đề cập việc Nga từng nhiều lần lên tiếng phản đối xu hướng mở rộng các cơ sở sản xuất quốc phòng phục vụ Ukraine sang các nước châu Âu và cho rằng, những động thái tương tự trong lĩnh vực quân sự hoặc hạt nhân đều có nguy cơ làm gia tăng căng thẳng khu vực.

Ngoài ra, Tổng thống Mỹ Donald Trump từng nhiều lần gắn việc thúc đẩy hợp tác hạt nhân với Saudi Arabia với tiến trình bình thường hóa quan hệ giữa Riyadh và Israel.

Tuy nhiên, cuộc xung đột tại Dải Gaza đã khiến Saudi Arabia tiếp tục khẳng định lập trường rằng, quyết định công nhận Israel chỉ có thể được xem xét khi tiến trình thành lập một nhà nước Palestine đạt được bước tiến thực chất.

Theo đánh giá của AzerNews, dù các nhà máy điện hạt nhân có được triển khai hay không, động thái Mỹ chấp nhận nghiên cứu khả năng làm giàu uranium tại Saudi Arabia đã đủ để tạo ra một biến số mới trong môi trường an ninh Trung Đông. Điều ấy cũng có thể tác động lâu dài quan hệ giữa Saudi Arabia, Iran và Israel, đồng thời tiếp tục đặt ra những tranh luận về cơ chế kiểm soát phổ biến vũ khí hạt nhân trong khu vực.