Thỏa thuận hòa bình là chiến thắng của Iran?

Chỉ vài giờ trước khi thế giới đón nhận thông tin Mỹ và Iran đạt được thỏa thuận hòa bình mang tính bước ngoặt, Trung Đông vẫn đứng sát mép vực của một cuộc chiến tranh khu vực có thể vượt xa mọi cuộc đối đầu trong nhiều năm qua.

Tại Tehran, các đơn vị quân sự được cho là đã đặt trong trạng thái sẵn sàng chiến đấu cao độ. Tại Washington, các quan chức Nhà Trắng liên tục trao đổi với các nhà trung gian Qatar. Ở Beirut, tiếng bom từ các cuộc không kích của Israel nhằm vào khu vực ngoại ô phía nam vẫn vang lên. Và tại Tel Aviv, giới lãnh đạo Israel tiếp tục thể hiện sự hoài nghi sâu sắc đối với mọi thỏa thuận có thể giúp Iran thoát khỏi vòng đối đầu hiện nay.

Giữa bối cảnh đó, việc Mỹ và Iran bất ngờ công bố một thỏa thuận khung nhằm chấm dứt xung đột đã tạo nên cú xoay chuyển khiến cả khu vực lẫn cộng đồng quốc tế sửng sốt.

Tuy nhiên, đằng sau những tuyên bố lạc quan về hòa bình là một thực tế phức tạp hơn nhiều. Thỏa thuận này không chỉ là kết quả của ngoại giao, mà còn phản ánh sự mệt mỏi của tất cả các bên trước nguy cơ một cuộc chiến không có người chiến thắng, theo Al Jazeera.

TT Iran xác nhận Hội đồng An ninh phê duyệt đàm phán với Mỹ Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định mọi cơ quan từ chính phủ đến Vệ binh Cách mạng Hồi giáo, sẽ ủng hộ quyết định của Lãnh tụ Tối cao về tiến trình đàm phán với Mỹ.

Chiến thắng ngoại giao của Iran?

Ông Abas Aslani, chuyên gia thuộc Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược Trung Đông tại Tehran, nhận định thỏa thuận giữa Washington và Tehran có thể trở thành nền tảng cho một tiến trình hòa giải rộng lớn hơn trong khu vực.

Theo ông, nhiều quốc gia Trung Đông thời gian qua đã thể hiện mong muốn cải thiện quan hệ với Iran, tập trung giải quyết các vấn đề song phương cũng như các thách thức chung của khu vực.

"Với bản ghi nhớ vừa được thiết lập, đang xuất hiện hy vọng rằng hòa bình có thể quay trở lại Trung Đông", ông Aslani nói.

Chuyên gia này cho rằng Tehran luôn nhấn mạnh hòa bình phải bao trùm tất cả các mặt trận trong khu vực. Nếu được các bên liên quan, đặc biệt là Mỹ và Israel, tạo điều kiện, thỏa thuận hiện nay có thể mở đường cho những nỗ lực hợp tác sâu rộng hơn giữa Iran và các nước láng giềng.

Khác với cách nhìn phổ biến ở phương Tây rằng sức ép quân sự và kinh tế đã buộc Iran phải xuống thang, giới lãnh đạo Iran đang mô tả thỏa thuận như một thành quả đạt được nhờ sự kết hợp giữa ngoại giao và năng lực răn đe quân sự, thay vì một sự nhượng bộ trước sức ép quốc tế.

Theo lập trường của Tehran, không bên nào ép buộc Iran phải ký kết thỏa thuận. Đây là kết quả của nhiều tuần thương lượng khó khăn thông qua các kênh trung gian, trước tiên là Pakistan và sau đó là Qatar.

Các quan chức Iran khẳng định họ đã gửi đi thông điệp rõ ràng tới Mỹ và Israel rằng Iran không thể bị khuất phục, nền văn minh của nước này không thể bị xóa sổ và chủ quyền quốc gia là "lằn ranh đỏ" không thể vượt qua.

Đáng chú ý, chỉ vài giờ trước khi thỏa thuận được công bố, Iran vẫn trong trạng thái sẵn sàng cao độ để tiến hành các đòn trả đũa nhằm vào Israel sau vụ không kích mới của Tel Aviv vào khu vực ngoại ô phía nam Beirut, nơi được xem là thành trì của Hezbollah tại Lebanon.

Khói bốc lên nghi ngút từ miền nam Lebanon sau một cuộc tấn công của Israel ngày 14/6. Ảnh: Reuters.

Suốt cả ngày hôm đó, nhiều tuyên bố từ Tehran cho thấy quân đội Iran đã đặt lực lượng trong tư thế sẵn sàng chiến đấu. Nếu cuộc tấn công được triển khai, toàn bộ tiến trình đàm phán hòa bình có thể sụp đổ.

Việc Iran bất ngờ chuyển hướng sang ký kết thỏa thuận vì thế được đánh giá là bước ngoặt đáng chú ý.

Những "nhân tố" phá đám

Tuy nhiên, việc đạt được thỏa thuận chỉ là bước khởi đầu. Câu hỏi lớn hơn hiện nay là liệu thỏa thuận có thể tồn tại hay không. Dù đạt được đột phá ngoại giao, giới quan sát vẫn cảnh báo con đường phía trước còn rất nhiều rủi ro.

Tướng Mark Kimmitt, cựu quan chức quân đội Mỹ, cho rằng có ít nhất bốn tác nhân có thể làm đổ vỡ thỏa thuận, gồm Israel, Hezbollah, Iran và thậm chí cả Mỹ.

Ông nhận định Israel có những lợi ích an ninh tương đồng với Washington nhưng không hoàn toàn trùng khớp. Vì vậy, Tel Aviv có thể lựa chọn hành động độc lập nếu cảm thấy thỏa thuận không đáp ứng được các yêu cầu chiến lược của mình.

Trong khi đó, Hezbollah hiện vẫn chưa chính thức chấp nhận lệnh ngừng bắn. Về phía Iran, các bất đồng liên quan đến chương trình tên lửa tầm xa và mạng lưới đồng minh trong khu vực vẫn chưa được giải quyết triệt để.

Thượng nghị sĩ Lindsey Graham, một trong những đồng minh thân cận nhất của Tổng thống Mỹ Donald Trump, hoan nghênh việc hai bên đạt được thỏa thuận khung nhưng vẫn bày tỏ sự lo ngại, theo CNN.

Ông cho biết cách hiểu của Iran về thỏa thuận dường như khác với những gì phái đoàn đàm phán Mỹ mô tả.

Sự thận trọng này xuất hiện trong bối cảnh nhiều chi tiết quan trọng của văn kiện vẫn chưa được công bố công khai. Ngoài ra, Nhà Trắng cũng đã điều chỉnh thời điểm thực thi một số nội dung sau các tuyên bố từ phía Iran.

Ông Graham nhấn mạnh bất kỳ thỏa thuận hạt nhân cuối cùng nào với Tehran cũng sẽ phải trải qua quá trình xem xét của Quốc hội Mỹ.

"Xin chúc mừng tất cả những người đã đưa chúng ta đến thời điểm này. Thời gian sẽ trả lời liệu đây có phải là thành công bền vững hay không", ông viết.

Bên cạnh đó, ông Sami Hamdi, Giám đốc điều hành hãng tư vấn rủi ro International Interest, nhận định yếu tố quyết định thành công của thỏa thuận nằm ở việc liệu ông Trump có thể kiểm soát được các động thái của Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu hay không.

Nhiều chuyên gia cho rằng chìa khóa của việc liệu thỏa thuận có tồn tại lâu dài hay không nằm trong mối quan hệ giữa Tổng thống Donald Trump và Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu. Ảnh: Reuters.

Theo ông Hamdi, dư luận Israel vẫn phản đối mạnh mẽ một thỏa thuận với Tehran. Cuộc không kích vào Lebanon diễn ra ngay trong ngày công bố thỏa thuận được xem là dấu hiệu cho thấy những lực lượng phản đối vẫn đang tìm cách phá vỡ tiến trình hòa bình.

"Nếu Mỹ không gây sức ép buộc Israel thay đổi cách tiếp cận, toàn bộ thỏa thuận có thể bị đặt vào tình thế nguy hiểm", ông cảnh báo.

Hormuz mở cửa, nhưng thế giới chưa thể thở phào

Một trong những tác động tức thời và quan trọng nhất của thỏa thuận là triển vọng mở lại eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới.

Trong nhiều tuần căng thẳng vừa qua, nguy cơ gián đoạn lưu thông qua Hormuz đã khiến thị trường năng lượng toàn cầu chao đảo. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo việc ký kết thỏa thuận không đồng nghĩa mọi thứ sẽ lập tức trở lại bình thường.

Giáo sư Rockford Weitz thuộc Đại học Tufts cho rằng bước đầu tiên phải là các chiến dịch rà phá thủy lôi và bảo đảm an toàn hàng hải. Ngay cả khi những công việc đó hoàn tất, các hãng vận tải biển vẫn cần thời gian để lấy lại niềm tin.

Sau nhiều tuần đối mặt với nguy cơ bị tấn công, các công ty vận tải và bảo hiểm sẽ không dễ dàng đưa tàu trở lại khu vực với mật độ như trước.

Bên cạnh đó, nhiều cơ sở sản xuất dầu khí tại Qatar, Saudi Arabia và Kuwait đã bị ảnh hưởng bởi xung đột, khiến nguồn cung năng lượng cần thêm thời gian để phục hồi.

Theo dự báo của các chuyên gia, phải mất nhiều tháng lưu lượng vận tải và hoạt động xuất khẩu năng lượng mới có thể quay về mức trước chiến tranh.

Eo biển Hormuz - tuyến vận tải năng lượng quan trọng bậc nhất thế giới được dự báo chưa thể trở về với mật độ như trước ngay lập tức. Ảnh: Reuters.

Thỏa thuận Mỹ - Iran đã mang lại cho Trung Đông điều mà khu vực này thiếu vắng suốt nhiều năm qua: hy vọng. Nhưng hy vọng không đồng nghĩa với sự bảo đảm.

Lịch sử Trung Đông từng chứng kiến nhiều thỏa thuận được ca ngợi là bước ngoặt nhưng cuối cùng lại sụp đổ dưới sức nặng của những mâu thuẫn chưa được giải quyết.

Giữa những tuyên bố chiến thắng từ Tehran, những tính toán chiến lược của Washington, sự hoài nghi từ Tel Aviv và các lợi ích chồng chéo trong khu vực, hòa bình vẫn là một mục tiêu mong manh.

Tuy nhiên, sau những ngày mà cả thế giới dõi theo từng động thái quân sự với nỗi lo chiến tranh toàn diện, việc các bên lựa chọn đối thoại thay vì tên lửa đã là một thay đổi đáng kể.