Thỏa thuận Iran có đủ để làm nên di sản của ông Trump?

Những trận đấu võ tổng hợp (MMA) tại lễ mừng sinh nhật lần thứ 80 của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã phô diễn sức mạnh của sự áp đảo và những chiến thắng tuyệt đối.

Sự kiện được tổ chức tại Nhà Trắng dưới bầu trời giông bão đã trở thành phông nền đặc biệt cho tuyên bố của ông Trump rằng ông vừa đạt được một bản ghi nhớ thỏa thuận nhằm chấm dứt cuộc chiến với Iran.

Tuy nhiên, nếu ông Trump muốn liên hệ thành công ngoại giao này với phong cách chính trị quyết liệt của mình, thì thực tế Trung Đông phức tạp hơn nhiều. Thế bế tắc giữa siêu cường Mỹ và đối thủ yếu hơn là Iran không thể được định nghĩa bằng những cú "knock-out" rõ ràng như trong lồng bát giác trên bãi cỏ phía Nam Nhà Trắng, theo CNN.

Ba câu hỏi lớn

Theo nội dung ban đầu, thỏa thuận sẽ thiết lập lệnh ngừng giao tranh trong 60 ngày, chấm dứt việc Iran siết chặt các tuyến vận tải dầu mỏ qua eo biển Hormuz, đồng thời kết thúc cuộc phong tỏa hải quân của Mỹ. Văn kiện dự kiến có hiệu lực sau lễ ký chính thức tại Thụy Sĩ vào thứ Sáu tới.

Phó Tổng thống JD Vance cho biết trên Fox News rằng thỏa thuận bao gồm cam kết Iran sẽ không bao giờ sản xuất, sở hữu hoặc mua vũ khí hạt nhân. Ông cũng tiết lộ với ABC News hôm 15/6 rằng bản ghi nhớ đã được các bên ký điện tử.

Thông tin này làm dấy lên hy vọng cuộc khủng hoảng năng lượng do chiến tranh gây ra - vốn kéo theo những hệ lụy nghiêm trọng đối với kinh tế toàn cầu - có thể sớm hạ nhiệt, từ đó giảm bớt gánh nặng cho người tiêu dùng.

Bất kỳ thỏa thuận nào giúp chấm dứt chiến tranh đều là tín hiệu đáng hoan nghênh sau một cuộc xung đột gây thiệt hại nặng nề về người và làm chao đảo kinh tế toàn cầu.

Tuy nhiên, những điều khoản hiện được công bố vẫn để lại nhiều dấu hỏi đối với tương lai cán cân chiến lược Trung Đông, vị trí của cuộc chiến trong lịch sử và cả di sản chính trị của chính ông:

Việc mở lại eo biển Hormuz và chấm dứt phong tỏa có đơn thuần là đưa khu vực trở về trạng thái trước chiến tranh, trong khi vấn đề hạt nhân cốt lõi vẫn chưa được giải quyết?
Liệu ông Trump đã tiến gần hơn tới một thỏa thuận hạt nhân vượt trội so với Hiệp định hạt nhân Iran thời cựu Tổng thống Barack Obama - văn kiện từng được cộng đồng quốc tế giám sát và Iran tuân thủ cho tới khi bị ông Trump hủy bỏ trong nhiệm kỳ đầu?
Và quan trọng nhất, ngoài việc làm suy giảm năng lực quân sự thông thường của Iran, cuộc chiến mà đa số người Mỹ không mong muốn, đồng thời gây tổn thất kinh tế toàn cầu nghiêm trọng, đã mang lại kết quả nào tương xứng với cái giá phải trả hay chưa?

Các tàu thuyền tại eo biển Hormuz, nhìn từ Musandam (Oman) ngày 15/6. Ảnh: Reuters.

Về lâu dài, thế giới sẽ tiếp tục theo dõi cách Iran khai thác lợi thế chiến lược tại eo biển Hormuz. Trong khi đó, việc Mỹ và Israel, ngay cả sau khi hạ sát Lãnh tụ Tối cao trước đây của Iran Ali Khamenei, vẫn không thể làm thay đổi chế độ Tehran cũng báo hiệu nguy cơ căng thẳng tái bùng phát trong tương lai.

Bên trong Iran, khi điều kiện thời chiến dần lắng xuống, sự chú ý sẽ chuyển sang câu hỏi liệu chính quyền còn lại có bị suy yếu nghiêm trọng bởi chiến tranh và lệnh phong tỏa của Mỹ hay không, hay ngược lại, việc sống sót qua cuộc khủng hoảng sẽ giúp họ củng cố quyền lực và mở đường cho một giai đoạn kiểm soát cứng rắn hơn.

Ở tầm rộng hơn, kết quả cuộc chiến cũng sẽ là thước đo cho hiệu quả chiến lược sử dụng sức mạnh quân sự của ông Trump và vị thế của Mỹ tại Trung Đông trong những năm tới.

Những lý do để hy vọng hòa bình

Một tín hiệu đáng chú ý là sau nhiều tuần ông Trump liên tục tuyên bố hòa bình đã ở rất gần, bản ghi nhớ được công bố hôm 14/6 cũng đã được phía Cộng hòa Hồi giáo Iran xác nhận.

"Rất nhiều tổng thống trước đây đã cố gắng đạt được hòa bình với Iran và đều thất bại. Tôi là người đầu tiên thành công", ông Trump tuyên bố trên mạng xã hội, dường như nhằm củng cố hình ảnh chiến thắng trong ngày sinh nhật của mình.

Ông Vance cũng khẳng định: "Điều mà Tổng thống thực sự đạt được là loại bỏ hoàn toàn mối đe dọa hạt nhân từ Iran. Nhiệm vụ đó đã hoàn tất".

Đây là một tuyên bố đầy tham vọng. Nếu sự lạc quan của Tổng thống và Phó Tổng thống Mỹ được chứng minh bằng một thỏa thuận cuối cùng trong tương lai, ông Trump sẽ có cơ sở để nhận công lao giải quyết cuộc đối đầu kéo dài gần nửa thế kỷ giữa Washington và Tehran.

Phó Tổng thống Mỹ JD Vance. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, sự xác nhận mang tính lịch sử đó vẫn còn rất xa.

Vấn đề quan trọng nhất - nguyên nhân trực tiếp dẫn đến chiến tranh - vẫn là tương lai chương trình hạt nhân Iran và kho dự trữ uranium làm giàu ở cấp độ cao. Bản ghi nhớ hiện tại chưa giải quyết nội dung này mà chỉ chuyển nó sang các vòng đàm phán được dự báo sẽ vô cùng phức tạp và căng thẳng.

Iran từ lâu khẳng định không theo đuổi vũ khí hạt nhân. Vì vậy, một cam kết mới lặp lại điều đó chưa mang nhiều ý nghĩa thực chất.

Những phát biểu của ông Vance cho thấy độ tin cậy của bản ghi nhớ hiện phụ thuộc chủ yếu vào các cam kết chính trị như vậy, ít nhất cho đến khi các cuộc đàm phán chính thức bắt đầu. Trong khi đó, Tehran được cho là muốn sử dụng chương trình hạt nhân như một công cụ để đổi lấy các nhượng bộ tài chính đáng kể từ Washington - điều có thể giúp củng cố chính quyền hiện tại.

Ông Vance mô tả thông điệp của Mỹ gửi tới Iran như sau: nếu Tehran đàm phán thiện chí và cam kết lâu dài không phát triển vũ khí hạt nhân, Washington sẽ hỗ trợ để đất nước này phát triển và thành công hơn.

Lập trường đó khó có thể làm Israel hài lòng, bởi Tel Aviv vẫn coi Iran là mối đe dọa sống còn chừng nào nước này còn nằm dưới sự lãnh đạo của một chế độ Hồi giáo.

Đáng chú ý, phía Mỹ gần như không đề cập đến việc kiềm chế sự hỗ trợ của Iran đối với các lực lượng ủy nhiệm như Hezbollah, hay việc hạn chế chương trình tên lửa và kế hoạch tái thiết kho vũ khí đã bị hao hụt trong chiến tranh. Đây đều là những vấn đề đặc biệt nhạy cảm với Israel và có thể trở thành nguyên nhân khiến thỏa thuận đổ vỡ.

Hy vọng kinh tế có thể giúp ông Trump giảm áp lực chính trị

Bản ghi nhớ Mỹ - Iran đã thắp lên kỳ vọng về sự hạ nhiệt của cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu, nhất là khi các tàu chở dầu bị mắc kẹt tại Vịnh Ba Tư có thể sớm hoạt động trở lại.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cảnh báo tác động từ cú sốc năng lượng và đứt gãy chuỗi cung ứng sẽ không thể khắc phục trong ngày một ngày hai, trong khi kế hoạch thu phí tàu thuyền qua eo biển Hormuz của Iran vẫn là một rủi ro đáng kể.

Với ông Trump, yếu tố thời gian đặc biệt quan trọng. Giá dầu và giá xăng giảm có thể giúp hạ nhiệt lạm phát, qua đó giảm áp lực chính trị trong bối cảnh ông chưa thực hiện được nhiều cam kết kinh tế quan trọng. Đảng Cộng hòa cũng đang đối mặt với những thách thức ngày càng lớn trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ.

Giá dầu giảm, giá xăng cũng có thể đi xuống có thể giúp ông Trump xoa dịu áp lực chính trị trong nước. Ảnh: Reuters.

Dù Nhà Trắng ca ngợi thỏa thuận là bước đột phá, nhiều ý kiến cho rằng lợi ích trước mắt chủ yếu chỉ là việc mở lại eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vốn hoạt động bình thường trước chiến tranh. Điều này khiến ông Trump khó chứng minh cuộc chiến đã mang lại thành quả tương xứng với những tổn thất kinh tế và chính trị phải gánh chịu.

Trong khi đó, Iran được cho là hiểu rõ áp lực trong nước mà ông Trump đang đối mặt và có thể tận dụng lợi thế đó trong các cuộc đàm phán sắp tới. Đảng Dân chủ cũng dự kiến tiếp tục chỉ trích cách tiếp cận thiếu nhất quán của ông Trump đối với Iran, đồng thời đặt câu hỏi về giá trị thực sự của cuộc chiến.

Nhiều chuyên gia và nghị sĩ đối lập cho rằng việc Washington bất ngờ trước quyết định phong tỏa eo biển Hormuz của Tehran đã bộc lộ những hạn chế trong quá trình hoạch định chính sách của chính quyền Mỹ.

Lịch sử có thể đưa ra phán quyết khác nếu các cuộc đàm phán trong những tuần tới mang lại một thỏa thuận có thể kiểm chứng, chấm dứt hoàn toàn tham vọng hạt nhân của Iran. Tuy nhiên, riêng bản ghi nhớ được công bố hôm 14/5 vẫn chưa đủ để mang lại cho ông Trump một chiến thắng rõ ràng và cũng chưa thể được xem là lối thoát cuối cùng khỏi cuộc chiến mà ông đã phát động.