Thỏa thuận Mỹ - Iran lại bên bờ đổ vỡ, chảo lửa Trung Đông lan rộng

Một cây cầu nối Roudan và Bandar Abbas bị hư hại do các cuộc không kích ở miền nam Iran. Ảnh: Amir Hossein Khorgooei / ISNA/AFP/Getty Images.

Bão hỏa lực xuyên đêm

Ngày 19/7, quân đội Mỹ tuyên bố đã tiến hành các cuộc không kích mới vào Iran nhằm "trừng phạt đích đáng" Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC). Đây là đòn đáp trả trực tiếp sau vụ tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) và tên lửa đạn đạo của Iran vào một căn cứ Mỹ ở Jordan cách đây hai ngày, khiến hai binh sĩ Mỹ thiệt mạng, một người mất tích và bốn người phải nhập viện.

Theo các hãng thông tấn bán chính thức của Iran như Mehr và Tasnim, đây là đêm thứ tám liên tiếp Mỹ dội bom xuống lãnh thổ nước này. Các cuộc tấn công rạng sáng 19/7 nhắm vào khu vực gần Sirik thuộc tỉnh Hormozgan, đảo Qeshm, cùng một địa điểm gần Shadegan thuộc tỉnh Khuzestan. Dù xuất hiện một số báo cáo về các vụ nổ tại Qom, Arak và Behbahan, giới chức địa phương đã lên tiếng bác bỏ.

Trên mạng xã hội X, Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) khẳng định chiến dịch này nhằm "làm suy yếu hơn nữa khả năng của Iran trong việc đe dọa hoạt động vận tải thương mại ở eo biển Hormuz". Các mục tiêu bị Mỹ triệt hạ bao gồm các trạm giám sát ven biển, cơ sở phòng không, năng lực hàng hải và các kho chứa tên lửa, UAV của quân đội Iran.

Trả đũa diện rộng và khủng hoảng hạ tầng dân sự

Không chấp nhận lùi bước, Lãnh tụ tối cao Iran Mojtaba Khamenei đã phát đi thông điệp cứng rắn trên truyền hình quốc gia, cảnh báo Tehran sẽ giáng cho Washington những "bài học khó quên".

Ngay sau đó, quân đội Iran đã tiến hành các đợt trả đũa dồn dập nhắm vào tài sản quân sự của Mỹ và các đồng minh tại vùng Vịnh. Theo tuyên bố từ quân đội Iran, họ đã tấn công kho đạn tại trại Al-Adiri và hệ thống radar Patriot tại căn cứ Ali Al Salem (Kuwait). IRGC cũng nhận trách nhiệm tấn công bến nhiên liệu quân sự Mỹ tại cảng al-Ahmadi (Kuwait), cơ sở lắp ráp chiến đấu cơ tại Căn cứ Không quân Sheikh Isa (Bahrain), và căn cứ Azraq (Jordan), nơi Iran tuyên bố đã phá hủy hai tiêm kích Mỹ. Cơ quan chức năng Jordan xác nhận đã đánh chặn 10 tên lửa đạn đạo của Iran.

Đáng lo ngại hơn, cuộc chiến đang vượt ra ngoài các mục tiêu quân sự. Việc cả hai bên nhắm vào hạ tầng dân sự đang khoét sâu một cuộc khủng hoảng nhân đạo trầm trọng.

Mỹ cáo buộc Iran tấn công làm hư hại hai nhà máy lọc nước và điện tại Kuwait, khiến nhiều lính cứu hỏa nước này bị thương và buộc Kuwait phải đóng cửa không phận. Còi báo động không kích cũng vang lên liên hồi tại Bahrain, buộc người dân phải tìm nơi trú ẩn.

Ở chiều ngược lại, Tehran cáo buộc Washington phạm tội ác chiến tranh khi nhắm vào cơ sở hạ tầng thiết yếu. Trọng tâm của cuộc chiến ban đầu là quyền kiểm soát eo biển Hormuz, nhưng nay đã mở rộng sang cầu đường và các nhà máy lọc nước. Theo hãng tin IRNA, nhà máy lọc nước Bonji ở Jask, miền nam Iran, đã bị phá hủy hoàn toàn trạm bơm và trạm biến áp, cắt đứt nguồn cung cấp nước của khoảng 10.000 người dân tại 20 ngôi làng. Một nhà máy lọc nước khác trên đảo chiến lược Qeshm cũng bị hư hại nặng.

Bộ Y tế Iran công bố, các cuộc không kích của Mỹ trong ba tuần qua đã khiến ít nhất 50 người thiệt mạng và hơn 500 người bị thương. Nỗi đau dân sự hiện hữu rõ nét khi Đại sứ quán Iran tại Ấn Độ nêu tên hai bé gái, Sogand Dardmand và Fatemeh Zahra Akbari, nằm trong số bảy nạn nhân thiệt mạng trong vụ không kích của Mỹ vào Bandar Khamir (miền nam Iran) hôm 16/7. Về phía Mỹ, kể từ khi cuộc chiến bắt đầu vào tháng 2, đã có 16 binh sĩ thiệt mạng và hơn 430 người bị thương.

Bản ghi nhớ Islamabad chết yểu

Nguyên nhân sâu xa của vòng xoáy bạo lực hiện tại là sự sụp đổ của Bản ghi nhớ (MoU) Islamabad, được Mỹ và Iran ký kết hồi giữa tháng 6. Thỏa thuận này, đặc biệt là Điều 5, vốn được kỳ vọng sẽ đảm bảo an toàn cho hoạt động vận tải thương mại qua eo biển Hormuz.

Tuy nhiên, Tổng thống Mỹ Donald Trump trong hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara cách đây hơn một tuần đã tuyên bố MoU này "đã chấm dứt" sau các vụ tấn công của Iran vào các tàu chở dầu. Ông Trump lập tức tái áp đặt phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran và thu hồi lệnh miễn trừ trừng phạt đối với xuất khẩu dầu mỏ của nước này. Giới phân tích nhận định, Washington đang chịu áp lực lớn trong việc giảm giá dầu mỏ và khí đốt trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ vào tháng 11 tới. Dù vậy, sức ép quân sự của Mỹ chưa thể buộc Tehran nhượng bộ.

Phía Iran phản ứng dữ dội. Thứ trưởng Ngoại giao Iran Kazem Gharibabadi và Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Esmaeil Baghaei đồng loạt cáo buộc Mỹ đã vi phạm và đình chỉ mọi cam kết của thỏa thuận. Đáp lại, Tehran tuyên bố "đình chỉ các nghĩa vụ tương ứng" để tập trung phòng vệ.

Phó Tổng thống thứ nhất của Iran, ông Mohammad Reza Aref, mỉa mai rằng Mỹ đã nã đạn khi "mực trên bản ghi nhớ còn chưa khô", phớt lờ việc thỏa thuận này vốn giao cho Tehran trách nhiệm quản lý hàng hải qua eo biển Hormuz. Iran kiên quyết bảo vệ quyền kiểm soát eo biển này và quyết định tuyến đường cho các tàu thuyền, trong khi Tổng thống Trump yêu cầu tuyến hàng hải huyết mạch của năng lượng toàn cầu phải được mở cho mọi phương tiện giao thông.

Hiện tại, Hải quân Mỹ đang tiếp tục phong tỏa các tàu Iran. Theo hãng tin Al Jazeera, 8 đêm không kích liên tiếp của Mỹ đang thổi bùng sự tức giận và thất vọng trong dư luận Iran. Người dân đang sống trong sự bất định, không rõ cuộc đối đầu này sẽ kéo dài bao lâu và liệu còn bất kỳ khe cửa hẹp nào cho một giải pháp ngoại giao nhằm chấm dứt chuỗi ngày rực lửa này hay không.