Thời điểm bước ngoặt trong cuộc xung đột Mỹ - Iran

Triển vọng đạt được thỏa thuận giữa Mỹ và Iran rất khó đoán định

Sẽ sớm ký kết thỏa thuận chấm dứt xung đột

Trong thông điệp đăng trên mạng xã hội Truth Social, Tổng thống Mỹ Donald Trump bày tỏ sự lạc quan về khả năng sớm khép lại cuộc xung đột giữa Mỹ và Iran. Ông Donald Trump quả quyết: “Thỏa thuận dự kiến sẽ được ký kết vào ngày mai (14-6), và ngay sau khi ký kết, eo biển Hormuz sẽ mở cửa cho tất cả”.

Theo Tổng thống Mỹ, Iran hiện “không còn muốn sở hữu vũ khí hạt nhân” và ngụ ý Mỹ sẽ hợp tác với Iran để loại bỏ urani làm giàu vào một “thời điểm thích hợp”. Nhà lãnh đạo Mỹ lưu ý việc ký kết thỏa thuận sẽ giúp quan hệ của Mỹ với Iran trở nên “khác biệt và tốt đẹp hơn”, nhưng cũng cảnh báo rằng nếu tiến trình ký kết này không diễn ra “nhanh chóng, dễ dàng và suôn sẻ” thì Mỹ sẽ có giải pháp thay thế.

Về phía Iran, Ngoại trưởng Abbas Araghchi cho biết “Bản ghi nhớ Islamabad”, tên gọi của thỏa thuận được đàm phán giữa Mỹ và Iran với sự trung gian của Pakistan, chưa bao giờ tiến gần đến hiện thực như hiện nay. Ông Araghchi cho rằng, bản thỏa thuận sơ bộ chứng minh Iran đã bước ra khỏi cuộc chiến với vị thế mạnh hơn, thậm chí tuyên bố Tehran là “bên chiến thắng” trong cuộc xung đột với Mỹ. Tuy nhiên, phía Iran tỏ ra thận trọng về thời điểm ký kết cụ thể. Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baqaei cho biết, thời điểm ký bản ghi nhớ vẫn chưa được xác định và sẽ không diễn ra trong ngày 14-6 như tuyên bố từ phía Mỹ.

Những tín hiệu tích cực từ phía Mỹ và Iran cũng trùng với đánh giá của Pakistan, quốc gia đang đóng vai trò trung gian hòa giải giữa hai bên. Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif cho biết, Mỹ và Iran đã nhất trí được khuôn khổ cho một thỏa thuận hòa bình và đang tiến gần hơn bao giờ hết tới việc chấm dứt xung đột. Ông Sharif hoan nghênh Mỹ và Iran về sự hợp tác và quan tâm đến việc kiến tạo hòa bình, bày tỏ cảm ơn tới các nước trong khu vực vì sự ủng hộ đối với tiến trình mà Pakistan là trung gian. Ông Shehbaz Sharif tin rằng thỏa thuận lịch sử sắp tới sẽ tạo nền tảng vững chắc cho hòa bình lâu dài.

Những chi tiết cùng các thủ tục pháp lý liên quan đến thỏa thuận giữa Mỹ và Iran cũng dần được tiết lộ. Theo Ngoại trưởng Iran Araghchi, việc ký kết ban đầu sẽ diễn ra bằng hình thức kỹ thuật số. Mỗi bên sẽ ký từ xa, sau đó sẽ có thông báo về việc hai bên đã ký bản ghi nhớ này. Một số nguồn tin phương Tây thì cho biết thỏa thuận có thể được ký bởi Phó tổng thống Mỹ JD Vance và Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Baqer Qalibaf. Địa điểm ký kết có thể ở Geneva, Thụy Sĩ, và ông Vance đang lên kế hoạch tới Geneva để ký biên bản ghi nhớ giữa hai bên.

Về nội dung bản ghi nhớ, theo các nhà trung gian hòa giải, Mỹ và Iran đang tiến gần tới việc hoàn tất một thỏa thuận khung, theo đó eo biển Hormuz sẽ được mở lại hoàn toàn và một số biện pháp phong tỏa của Mỹ đối với Iran sẽ được dỡ bỏ. Các vấn đề gai góc hơn, bao gồm chương trình hạt nhân của Iran hay việc giải phóng tài sản của Tehran bị đóng băng ở nước ngoài, dự kiến sẽ được thảo luận trong các vòng đàm phán kỹ thuật, sẽ diễn ra trong thời hạn 60 ngày sau khi ký kết khung thỏa thuận và được tổ chức tại Islamabad, Pakistan.

Nhiều khác biệt vẫn tồn tại

Dù vẫn còn những khác biệt về thời điểm ký kết và cách thức triển khai cụ thể, việc Mỹ và Iran cùng các bên trung gian liên tiếp phát đi những tín hiệu lạc quan đang làm gia tăng kỳ vọng về một bước ngoặt ngoại giao quan trọng. Nếu đạt được đồng thuận cuối cùng, đây sẽ là thỏa thuận lớn nhất kể từ khi xung đột bùng phát.

Theo một quan chức cấp cao Mỹ, thỏa thuận với Iran dự kiến sẽ mang lại 5 lợi ích chính đối với Mỹ. Đầu tiên là mở lại các tuyến hàng hải chiến lược. Thứ hai là sẽ tạo tiền đề cho dỡ bỏ hoàn toàn chương trình hạt nhân của Iran, dù biên bản ghi nhớ không buộc Tehran phải ngay lập tức từ bỏ chương trình hạt nhân. Thứ ba là giúp xử lý kho dự trữ urani làm giàu của Iran. Thứ tư là hướng tới một nền hòa bình lâu dài tại Trung Đông. Cuối cùng, thỏa thuận được kỳ vọng sẽ thiết lập một cơ chế thanh sát nhằm bảo đảm các cam kết được thực hiện trong dài hạn.

Về phía Iran, dù phải tìm cách thuyết phục các lực lượng theo đường lối cứng rắn, đặc biệt là Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) vốn phản đối việc hạn chế chương trình hạt nhân nếu Mỹ không có những nhượng bộ tương xứng, nhưng thỏa thuận sẽ giảm bớt sức ép với nước này về nhiều mặt. Những tổn thất từ cuộc xung đột và tác động của việc Mỹ phong tỏa các cảng của Iran ở Vịnh Ba Tư đang làm gia tăng áp lực buộc Tehran phải tìm kiếm giải pháp ngoại giao. Tuy nhiên, dù đều thể hiện sự lạc quan nhưng Mỹ và Iran lại mô tả những nội dung quan trọng của thỏa thuận theo những cách rất khác nhau, cho thấy không phải mọi bất đồng đã được giải tỏa. Theo các nguồn tin tham gia đàm phán, bất đồng lớn nhất vẫn nằm ở chương trình hạt nhân của Tehran. Một quan chức cấp cao Nhà Trắng cho biết thỏa thuận cuối cùng sẽ dẫn tới việc dỡ bỏ chương trình hạt nhân của Iran, tiêu hủy kho dự trữ uranium làm giàu ở cấp độ cao và thiết lập cơ chế giám sát lâu dài.

Washington cũng khẳng định Iran sẽ không nhận được bất kỳ khoản tiền nào từ các tài sản bị phong tỏa cho đến khi thực hiện đầy đủ các cam kết. Phó tổng thống Mỹ JD Vance nhấn mạnh Tehran sẽ không được giải ngân tiền chỉ vì ký thỏa thuận hoặc tham gia đàm phán. Theo ông, các lợi ích kinh tế chỉ đến sau khi Iran hoàn thành nghĩa vụ của mình. Trong khi đó, Iran bác bỏ quan điểm này. Ngoại trưởng Iran Araghchi cho rằng, giải pháp phù hợp nhất đối với lượng uranium làm giàu cao là pha loãng ngay bên trong Iran, thay vì tiêu hủy hoặc đưa ra nước ngoài. Hãng thông tấn Nhà nước Iran IRNA còn khẳng định quyền làm giàu uranium và việc duy trì lượng uranium đã làm giàu sẽ tiếp tục được thảo luận trong giai đoạn đàm phán kéo dài 60 ngày sau khi ký thỏa thuận ban đầu.

Truyền thông Iran cũng đưa tin thỏa thuận có thể bao gồm việc giải phóng 24 tỉ USD tài sản bị phong tỏa của Tehran và cho phép nước này tiếp tục tham gia quản lý hoạt động lưu thông qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, phía Mỹ bác bỏ các thông tin này. Một điểm trở ngại khác là quan điểm của Israel, đồng minh thân cận của Mỹ và cũng là bên tham chiến với Iran, không tham gia các cuộc đàm phán hiện nay. Thủ tướng Benjamin Netanyahu tuyên bố Israel sẽ không là một bên của thỏa thuận. Chính phủ Israel cũng khẳng định nước này không có ý định từ bỏ quyền hành động quân sự đối với những mối đe dọa mà họ cho là ảnh hưởng đến an ninh quốc gia.

Hiện Iran kỳ vọng vòng đàm phán kỹ thuật với Mỹ sẽ đề cập tới các cuộc giao tranh giữa Israel và lực lượng Hezbollah ở miền Nam Lebanon. Iran cũng muốn gắn tiến trình giải quyết cuộc xung đột ở miền Nam Lebanon với một thỏa thuận hòa bình trong tương lai. Tuy nhiên, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu đã bác bỏ các lời kêu gọi rút quân, cho rằng Tehran vẫn đang sử dụng Hezbollah như một lực lượng ủy nhiệm nhằm chống lại Israel.