Thời kỳ huy hoàng của người Tây Ban Nha

Tác giả: Charles C. Mann/ Huy Hoàng & NXB Dân trí

Diện mạo Tân Thế Giới của Columbus

Cuốn sách này đi ngược với những ý nghĩa mà chúng ta thường biết về cuộc phát kiến châu Mỹ. Thay vì tập trung vào việc người châu Âu thay đổi châu Mỹ ra sao, Charles C. Mann lại tập trung vào việc châu Mỹ thay đổi thế giới như thế nào. Sự thay đổi ấy diễn ra trên nhiều phương diện: kinh tế, văn hóa, con người, sinh thái học… mà tác giả gọi bằng thuật ngữ: Cuộc trao đổi Columbus.

Thời kỳ huy hoàng của người Tây Ban Nha

Thế kỷ 17, khi những đoàn thuyền buôn rong ruổi khắp đại dương là thời kỳ huy hoàng của Tây Ban Nha. Đồng tiền của quốc gia này có giá trị lưu thông ở nhiều nước trên thế giới.

Thế kỷ 17, các đoàn thuyền buôn của Tây Ban Nha đã rong ruổi khắp thế giới. Ảnh minh họa: A.S.

Kỷ nguyên Đồng hóa Sinh học? Đó có phải một kỷ nguyên mới trong lịch sử sự sống, trở thành hiện thực nhờ sự ra đời đột ngột của một hệ thống kinh tế quy mô toàn cầu? Tuyên bố này có vẻ đao to búa lớn. Tuy nhiên, bạn hãy hình dung một thí nghiệm như sau: Một chuyến bay vòng quanh Trái Đất vào năm 1642, một thế kỷ rưỡi sau chuyến hải hành đầu tiên của Colón, 70 năm chẵn sau chuyến hàng tơ lụa Trung Quốc đầu tiên rời Manila đến Mexico.

Hãy tưởng tượng đó là một chuyến bay vòng quanh thế giới ở độ cao 10.668m trong giai đoạn đầu tiên của một cuộc đại nhiễu loạn. Tập quảng cáo hứa hẹn chuyến đi sẽ gặp những đại diện tiêu biểu của kỷ nguyên Đồng hóa Sinh học non nớt này. Các hành khách sẽ nhìn thấy gì?

Một trong những câu trả lời sẽ là: Một thế giới đang được gắn lại với nhau bằng những vòng bạc của Tây Ban Nha. Nguồn bạc từ châu Mỹ đang trên đường làm tăng gấp 2-3 lần lượng dự trữ kim loại quý của cả thế giới.

Potosí, hiện thuộc miền Nam Bolivia, là nguồn cung cấp chính, mạch quặng lớn nhất, giàu có nhất trong lịch sử. Hãy khởi hành chuyến bay tại đây, tâm điểm của cả mạng lưới. Tọa lạc ở độ cao hơn 3.962m trên dãy Andes, Potosí nằm ngay dưới chân một ngọn núi lửa đã tắt.

Giới địa chất học công nhận rằng đó là một ngọn núi gần như hoàn toàn làm từ bạc nguyên chất. Xung quanh là một bình nguyên gần như trơ trụi, điểm xuyết những tảng đá lớn bị băng hà đẩy tới, và bị gió buốt xói mòn. Rất khó canh tác ở đây và không có đủ củi để nhóm lửa. Tuy vậy, vào năm 1642, thành phố mỏ này đã trở thành cộng đồng dân cư lớn nhất, đông đúc nhất châu Mỹ.

Potosí là thành phố mới phát triển lộn xộn, với đặc trưng là sự phô trương xa xỉ và tội phạm có tổ chức. Nó đồng thời cũng là một cỗ máy hiệu quả chết người trong việc chiết xuất và tinh luyện quặng bạc trong những điều kiện khắc nghiệt kinh hoàng.

Những công nhân người Anh-điêng gùi quặng trên lưng leo hàng chục mét lên những chiếc thang dã chiến, sau đó tách lấy bạc bằng cách trộn quặng với thủy ngân có độc tính cao. Thợ nấu bạc trên sườn núi sẽ biến kim loại này thành những thỏi bạc gần như nguyên chất, thường nặng 30 kg và được dập dấu nổi để đảm bảo nguồn gốc và chất lượng.

Một số bạc khác lại được dập thành tiền xu, đồng peso Tây Ban Nha đang trên đường trở thành tiêu chuẩn của tiền tệ thế giới, tương tự đồng đôla Mỹ ngày nay.

Những đạo quân đà mã, có bốn chân vững chãi hơn và thích ứng với độ cao tốt hơn la và ngựa, chuyên chở tiền xu và bạc thỏi xuống núi, mỗi bước chân của chúng trên con đường nguy hiểm đều được bảo vệ bởi những người đàn ông vũ trang.

Họ chuyển bạc lên những con tàu ở Arica, trên bờ biển Chile, để trung chuyển tới cảng lớn ở Lima, nơi nằm dưới quyền kiểm soát của chính quyền thuộc địa Tây Ban Nha. Từ Lima, bạc được chất lên chiếc tàu đầu tiên trong đoàn chiến hạm hộ tống chuyên chở chúng đi khắp thế giới.