Thói quen khi sốt nhẹ của người Việt khiến thuốc dần mất tác dụng

Từ việc phá hủy cấu trúc thuốc đến thay đổi đích tác dụng, vi khuẩn có nhiều cách chống lại kháng sinh, khiến việc điều trị ngày càng khó khăn. Ảnh: Unsplash.

Trong cuốn Hiểu và dùng thuốc đúng (NXB Trẻ), PGS.TS Nguyễn Hữu Đức, nguyên giảng viên chính Bộ môn Dược lâm sàng, Phó ban Nghiên cứu khoa học - Thư viện, khoa Dược, Trường Đại học Y Dược TP.HCM, cho biết tình trạng vi khuẩn đề kháng kháng sinh, hay còn gọi là kháng thuốc, đang là vấn đề đáng lo ngại của ngành y dược.

Tại nhiều bệnh viện, kết quả kháng sinh đồ - xét nghiệm xác định vi khuẩn còn nhạy cảm với loại kháng sinh nào - cho thấy nhiều vi khuẩn gây bệnh đã đề kháng với các kháng sinh thông dụng.

Theo định nghĩa chuyên môn, vi khuẩn được xem là đề kháng kháng sinh khi vẫn có thể sinh trưởng, phát triển trong môi trường có nồng độ kháng sinh cao hơn nhiều lần mức có thể ngăn chặn sự phát triển của những vi khuẩn khác hoặc của chính chủng đó trước đây. Nói đơn giản, với liều dùng thông thường, kháng sinh không còn tác dụng đối với vi khuẩn.

Bốn cơ chế giúp vi khuẩn kháng kháng sinh

Vi khuẩn có thể đề kháng kháng sinh bằng nhiều cơ chế. Thứ nhất, chúng sản xuất enzyme phá hủy cấu trúc, làm mất tác dụng của thuốc. Chẳng hạn, enzyme beta-lactamase có thể phá hủy các kháng sinh thuộc nhóm penicillin.

Thứ hai, vi khuẩn thay đổi cấu trúc lớp vỏ tế bào, khiến kháng sinh không thể thấm vào bên trong để phát huy tác dụng.

Thứ ba, một số vi khuẩn đề kháng với kháng sinh nhóm tetracyclin bằng cách tạo ra loại bơm đặc biệt để đẩy thuốc ra khỏi tế bào.

Cuối cùng, vi khuẩn có thể biến đổi đích tác dụng - vị trí mà kháng sinh cần gắn vào để phát huy hiệu quả - khiến thuốc không còn khả năng tác động.

Theo PGS.TS Nguyễn Hữu Đức, việc sử dụng kháng sinh bừa bãi, không đúng cách hoặc không đủ liều khiến vi khuẩn không bị tiêu diệt hoàn toàn. Một số vi khuẩn có khả năng thích ứng, đặc biệt thông qua đột biến gene kiểm soát tính nhạy cảm với kháng sinh, từ đó tồn tại và phát triển thành những chủng mới có khả năng đề kháng.

Sử dụng kháng sinh không đúng cách có thể khiến vi khuẩn sống sót, thích nghi và truyền khả năng đề kháng, đe dọa hiệu quả điều trị các bệnh nhiễm khuẩn. Ảnh: Unsplash.

Khoảng 10% trường hợp đề kháng bắt nguồn từ đột biến gene và có thể di truyền từ vi khuẩn bố mẹ sang thế hệ sau. Đáng lo ngại hơn, khoảng 90% trường hợp còn lại liên quan việc truyền tính đề kháng không chỉ giữa vi khuẩn bố mẹ và con mà còn giữa các loại vi khuẩn khác nhau thông qua cấu trúc di truyền có tên plasmid.

Cách hạn chế tình trạng kháng kháng sinh

Để góp phần hạn chế tình trạng này, PGS.TS Nguyễn Hữu Đức khuyến cáo người dân cần tuân thủ một số nguyên tắc khi sử dụng thuốc.

Trước hết, việc chỉ định kháng sinh phải do bác sĩ thực hiện. Người dân không nên tự ý mua thuốc, sử dụng không đúng lúc hoặc không đủ liều. Khi được kê đơn, người bệnh cần dùng thuốc đúng liều lượng và đủ thời gian theo chỉ định, không tự ý ngừng hoặc bỏ thuốc giữa chừng.

Một số loại kháng sinh chống chỉ định với phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú và trẻ em. Vì vậy, những đối tượng này cần được bác sĩ thăm khám, cân nhắc trước khi sử dụng thuốc.

Người dân cũng không nên vừa có biểu hiện sốt nhẹ đã tự ý uống kháng sinh. Không phải mọi trường hợp sốt đều do nhiễm khuẩn. Nếu thực sự mắc bệnh nhiễm khuẩn, thời gian điều trị bằng kháng sinh thường kéo dài nhiều ngày, thông thường từ 5 đến 7 ngày.

Ngoài ra, nếu vi khuẩn còn nhạy cảm với kháng sinh cổ điển, thông dụng, nên ưu tiên sử dụng các loại thuốc này thay vì kháng sinh mới. Hiện nay, một số người không đến bác sĩ thăm khám mà tự mua các loại kháng sinh thế hệ mới như fluoroquinolon, cephalosporin thế hệ thứ ba, thứ tư để điều trị. Việc sử dụng sai thuốc không chỉ khiến bệnh có thể nặng thêm mà còn góp phần làm gia tăng tình trạng đề kháng trong cộng đồng.

Theo tác giả, kháng sinh mới thường được khuyến cáo sử dụng trong bệnh viện hoặc khi có chỉ định cân nhắc của bác sĩ. Đây là những loại thuốc cần được bảo tồn để điều trị các trường hợp nhiễm khuẩn khó. Nếu sử dụng tùy tiện, vi khuẩn có thể nhanh chóng hình thành khả năng đề kháng, khiến thuốc mất tác dụng.

Nguy cơ đáng lo ngại nhất là khi các loại kháng sinh hiện có đều không còn hiệu quả và không có thuốc mới thay thế, việc điều trị các bệnh nhiễm khuẩn sẽ trở thành thách thức lớn đối với nhân loại.