Thông điệp sắc bén về một Quốc hội hành động, kiến tạo phát triển, đủ bản lĩnh chính trị, đủ chiều sâu trí tuệ để gánh vác những trọng trách mới của đất nước trong thời kỳ mới

Trong bài phát biểu tại Phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI ngày 6/4/2026, Tổng Bí thư Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu: Phải chuyển mạnh từ tư duy “làm luật cho đủ” sang tư duy “làm luật để phát triển”; từ “pháp luật tốt trên giấy” sang “pháp luật tốt trong cuộc sống”. Ảnh: Phạm Thắng

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội Bùi Hoài Sơn:
Xây dựng một Quốc hội hiện đại, chuyên nghiệp, hành động vì dân, vì sự phát triển của đất nước

Thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm trong bài phát biểu tại phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI đã cho thấy rõ một yêu cầu: Quốc hội khóa XVI không chỉ kế thừa, mà phải mở đường, kiến tạo và chịu trách nhiệm trước những đòi hỏi rất mới của thời đại. Quốc hội không được nhìn như một thiết chế vận hành theo chu kỳ, mà là chủ thể chuyển hóa ý chí chính trị thành năng lực phát triển quốc gia. Khi nhấn mạnh Quốc hội là nơi “chuyển hóa chủ trương của Đảng thành pháp luật, chính sách và sức mạnh tổ chức thực tiễn”, Tổng Bí thư không chỉ nói về chức năng, mà giao một sứ mệnh: góp phần trực tiếp tạo dựng nền tảng thể chế cho một giai đoạn phát triển nhanh hơn, bền vững hơn, hiện đại hơn, đồng thời vẫn giữ được bản sắc và chiều sâu văn hóa dân tộc.

ĐBQH Bùi Hoài Sơn (Hà Nội)

Trung tâm của bài phát biểu là 4 nhiệm vụ lớn được Tổng Bí thư đặt ra với Quốc hội.

Thứ nhất, đổi mới mạnh mẽ công tác lập pháp, xây dựng hệ thống pháp luật “hiện đại, thống nhất, ổn định, khả thi và kiến tạo phát triển”. Đây là trục tư tưởng nổi bật nhất. Pháp luật không chỉ cần đầy đủ, mà phải trở thành nền tảng thể chế của phát triển: vừa bảo vệ quyền con người, quyền công dân, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo, giải phóng lực lượng sản xuất, mở ra không gian phát triển mới.

Thứ hai, nâng tầm giám sát tối cao theo hướng thực chất, sắc bén, đi đến cùng trách nhiệm và kết quả. Giám sát không thể dừng ở nêu vấn đề, mà phải trở thành công cụ nâng cao hiệu lực quản trị, tháo gỡ "điểm nghẽn", cảnh báo rủi ro, thúc đẩy hành động.

Nói ngắn gọn, giám sát không chỉ để biết, mà để giải quyết. Điểm mới là yêu cầu gắn với trách nhiệm cụ thể, thời hạn cụ thể, sản phẩm và kết quả cụ thể; dựa trên dữ liệu, bằng chứng, chỉ số định lượng và so sánh rõ ràng giữa mục tiêu và kết quả. Giám sát phải là sức ép cải cách, gắn với trách nhiệm giải trình và kết quả khắc phục đến cùng.

Thứ ba, nâng cao bản lĩnh và tầm nhìn trong quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước. Tổng Bí thư nhấn mạnh: không chỉ quyết định đúng, mà phải trúng và kịp thời, bởi chậm một quyết sách có thể làm lỡ một thời cơ chiến lược. Trong điều kiện nguồn lực hạn chế, cần nâng cao chất lượng phân tích chính sách, năng lực dự báo, đánh giá tác động; chọn đúng việc lớn, đúng khâu đột phá, không dàn trải, không manh mún. Quốc hội phải trở thành Quốc hội của lựa chọn chiến lược, biết cân nhắc lợi ích dài hạn của quốc gia.

Thứ tư, tiếp tục đổi mới tổ chức và phương thức hoạt động theo hướng hiện đại, chuyên nghiệp, gần dân, sát thực tiễn và phản ứng chính sách nhanh hơn. Trong một thế giới biến động, Quốc hội không thể vận hành theo nhịp độ cũ. Cần tăng hợp lý số kỳ họp, đa dạng hóa hình thức hoạt động, ứng dụng mạnh công nghệ số và hệ sinh thái số.
Tuy nhiên, điểm nhấn cuối cùng vẫn là tính nhân dân: Quốc hội hiện đại trước hết phải là Quốc hội gần dân, hiểu dân, vì dân.

Có thể thấy, qua bài phát biểu tại Phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Tổng Bí thư Tô Lâm đã gửi đến Quốc hội khóa XVI một thông điệp rất rõ: Đây phải là một Quốc hội hành động, một Quốc hội kiến tạo phát triển, một Quốc hội đủ bản lĩnh chính trị, đủ chiều sâu trí tuệ và đủ năng lực tổ chức để gánh vác những trọng trách mới của đất nước trong thời kỳ mới. Toàn bộ bài phát biểu được xây dựng trên trục tư tưởng xuyên suốt ấy.

Thông điệp đầu tiên là Quốc hội phải thực sự trở thành trung tâm thể chế hóa đường lối của Đảng thành pháp luật, chính sách và sức mạnh thực tiễn. Chất lượng hoạt động của Quốc hội không thể chỉ đo bằng quy trình đúng hay số lượng luật được thông qua, mà phải được đo bằng việc pháp luật có mở đường cho phát triển hay không, chính sách có đi vào cuộc sống hay không, người dân và doanh nghiệp có được tháo gỡ khó khăn hay không, xã hội có thêm niềm tin hay không.

Thông điệp thứ hai là cải cách thể chế phải đi trước, thậm chí phải đi nhanh hơn tốc độ biến động của thực tiễn. Khi Tổng Bí thư nhấn mạnh pháp luật không chỉ để quản lý cái đã có, mà còn phải mở đường cho cái mới; không chỉ điều chỉnh thực tiễn hiện hữu, mà còn phải kiến tạo tương lai; đó là một định hướng rất mạnh mẽ cho nhiệm kỳ khóa XVI. Đất nước muốn phát triển nhanh, bền vững, muốn tận dụng được cơ hội từ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, kinh tế số, kinh tế xanh, thì trước hết Quốc hội phải tạo ra được khuôn khổ pháp lý đủ thông thoáng, đủ minh bạch, đủ ổn định, đủ sức nâng đỡ cái mới.

Thông điệp thứ ba là giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước phải đi đến cùng trách nhiệm. Không thể có một Quốc hội mạnh nếu giám sát chỉ dừng ở nêu vấn đề mà không tạo được áp lực giải quyết. Cũng không thể có một Quốc hội mạnh nếu các quyết sách lớn còn chậm, còn dàn trải, còn thiếu tính đột phá. Bài phát biểu của Tổng Bí thư vì thế vừa như một sự động viên, vừa như một yêu cầu rất nghiêm khắc đối với toàn bộ bộ máy nghị trường trong nhiệm kỳ mới.

Thông điệp thứ tư là Quốc hội phải gắn bó mật thiết hơn với Nhân dân. Mỗi đại biểu Quốc hội phải ý thức sâu sắc rằng mình không chỉ mang theo lá phiếu tín nhiệm của cử tri, mà còn gánh trên vai trách nhiệm đối với vận mệnh quốc gia, đối với niềm tin của Nhân dân, đối với tương lai của các thế hệ mai sau. Vai trò đại biểu Quốc hội không chỉ còn là một vị trí chính trị - pháp lý, mà trở thành một trọng trách đạo đức và lịch sử.

Nhìn rộng ra, bài phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI có thể được xem như một bản định hướng hành động cho toàn bộ nhiệm kỳ mới.

Trong đó, tinh thần bao trùm là tinh thần đổi mới mạnh mẽ hơn, thực chất hơn, hiệu quả hơn để đáp ứng những đòi hỏi mới của đất nước. Một Quốc hội hiện đại hơn nhưng cũng phải gần dân hơn. Một Quốc hội hành động nhanh hơn, nhưng vẫn chặt chẽ, đúng đắn. Một Quốc hội làm luật ít hình thức hơn, nhưng hiệu quả hơn. Một Quốc hội giám sát sắc bén hơn, nhưng mục tiêu cuối cùng vẫn là để bộ máy làm tốt hơn, đất nước phát triển tốt hơn, đời sống Nhân dân được nâng cao hơn.

Và có lẽ, điều đọng lại của bài phát biểu của người đứng đầu Đảng và Nhà nước ta, đó là kỳ vọng về một Quốc hội khóa XVI sẽ thực sự trở thành một động lực thể chế cho khát vọng phát triển quốc gia; mỗi quyết sách nghị trường không chỉ đúng về thủ tục, mà còn trúng với đòi hỏi của cuộc sống; đặc biệt là, mà mỗi đại biểu không chỉ hiện diện trong nghị trường, mà hiện diện trong lòng dân bằng trách nhiệm, bản lĩnh, trí tuệ và sự tận tâm.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Trung tướng Trần Đức Thuận:
Đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật, đưa thể chế trở thành động lực trung tâm của phát triển nhanh, bền vững

Bài phát biểu của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI không chỉ mang ý nghĩa định hướng cho nhiệm kỳ mới của cơ quan quyền lực nhà nước cao nhất, mà còn đặt ra một yêu cầu mang tính bước ngoặt: Đổi mới căn bản tư duy xây dựng pháp luật, đưa thể chế trở thành động lực trung tâm của phát triển nhanh và bền vững.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Quốc phòng, An ninh và Đối ngoại, Trung tướng Trần Đức Thuận. Ảnh: Minh Trang

Trong bối cảnh đất nước đang đứng trước những cơ hội và thách thức đan xen, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết, có ý nghĩa chiến lược lâu dài.

Một trong những điểm nhấn nổi bật trong phát biểu của Tổng Bí thư là yêu cầu chuyển mạnh tư duy lập pháp từ “quản lý” sang “phát triển”. Đây không chỉ là sự điều chỉnh về cách tiếp cận, mà là sự thay đổi về bản chất của hoạt động xây dựng pháp luật.

Trong thời gian dài, hệ thống pháp luật của chúng ta chủ yếu phục vụ mục tiêu quản lý nhà nước, kiểm soát các quan hệ xã hội, xử lý các vấn đề phát sinh. Cách tiếp cận này tuy cần thiết trong những giai đoạn nhất định, nhưng trong bối cảnh hiện nay đã bộc lộ nhiều hạn chế: thiếu tính dự báo, chậm thích ứng với sự vận động nhanh của thực tiễn, thậm chí trở thành rào cản đối với đổi mới sáng tạo và phát triển.

Tổng Bí thư đã chỉ rõ: pháp luật phải đi trước một bước, tạo hành lang pháp lý để thúc đẩy các động lực tăng trưởng mới, giải phóng mọi nguồn lực trong xã hội. Điều đó đồng nghĩa, hoạt động lập pháp phải mang tính kiến tạo, chủ động mở đường cho những mô hình kinh tế mới, công nghệ mới, phương thức quản trị mới. Đây là yêu cầu mang tính đột phá, đặt Quốc hội vào vị trí trung tâm trong việc định hình tương lai phát triển quốc gia.

Một thực tế đã được nhận diện rõ là hệ thống pháp luật hiện nay còn tồn tại tình trạng chồng chéo, mâu thuẫn, thiếu thống nhất, làm giảm hiệu lực, hiệu quả thực thi. Tổng Bí thư nhấn mạnh yêu cầu phải rà soát tổng thể hệ thống pháp luật, bảo đảm tính đồng bộ, minh bạch và khả thi.

Điểm mới ở đây không chỉ là yêu cầu sửa đổi, bổ sung từng luật riêng lẻ, mà là tiếp cận theo tư duy hệ thống. Nghĩa là mỗi đạo luật phải được đặt trong tổng thể chung của hệ thống pháp luật, bảo đảm sự liên thông, nhất quán, tránh tình trạng “mạnh ai nấy làm”, dẫn đến xung đột giữa các quy định pháp luật.

Đối với lĩnh vực quốc phòng, an ninh và đối ngoại, yêu cầu này càng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một hệ thống pháp luật thiếu đồng bộ không chỉ làm suy giảm hiệu lực quản lý nhà nước mà còn có thể tạo ra những "khoảng trống" pháp lý, ảnh hưởng đến khả năng bảo vệ chủ quyền, an ninh quốc gia trong bối cảnh tình hình thế giới diễn biến nhanh chóng, phức tạp, khó lường.

Trong bài phát biểu, Tổng Bí thư cũng đã đặt ra yêu cầu kép: vừa phải đẩy nhanh tiến độ xây dựng pháp luật, vừa phải nâng cao chất lượng của các đạo luật. Đây là một thách thức lớn, bởi trên thực tế, hai yếu tố này nhiều khi chưa được cân bằng hợp lý.

Việc ban hành luật chậm trễ sẽ làm lỡ nhịp cơ hội phát triển, đặc biệt trong các lĩnh vực mới, như kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, chuyển đổi xanh. Ngược lại, nếu làm nhanh nhưng thiếu nghiên cứu kỹ lưỡng, thiếu tổng kết thực tiễn và đánh giá tác động đầy đủ, sẽ dẫn đến tình trạng luật ban hành nhưng phải sửa đổi liên tục, gây bất ổn cho môi trường đầu tư và niềm tin xã hội.

Do đó, yêu cầu đặt ra là phải chuyên nghiệp hóa quy trình lập pháp: tăng cường vai trò của các cơ quan nghiên cứu, đội ngũ chuyên gia, nhà khoa học; nâng cao chất lượng thẩm tra; mở rộng phản biện xã hội; đặc biệt là gắn chặt với thực tiễn. Đây chính là con đường để bảo đảm mỗi đạo luật khi ban hành thực sự đi vào cuộc sống, có tuổi thọ cao và phát huy hiệu quả lâu dài.

Bên cạnh đó, một điểm mới mang tính nhân văn và thực tiễn sâu sắc là yêu cầu xây dựng pháp luật phải hướng tới phục vụ người dân và doanh nghiệp. Điều này thể hiện rõ sự chuyển đổi từ “quản lý” sang “phục vụ”.

Pháp luật không thể trở thành gánh nặng, làm gia tăng chi phí tuân thủ, tạo ra các rào cản hành chính không cần thiết. Ngược lại, pháp luật phải tạo môi trường thuận lợi, ổn định, dễ dự đoán để người dân yên tâm lao động, sản xuất; doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, đổi mới sáng tạo.

Đây cũng chính là yếu tố quan trọng nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Một hệ thống pháp luật minh bạch, ổn định và thân thiện sẽ là “lợi thế mềm” trong thu hút đầu tư, hội nhập quốc tế và phát triển bền vững.

ĐBQH hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường Nguyễn Ngọc Sơn:
Quốc hội khóa XVI phải là Quốc hội của đổi mới thể chế, hành động thực chất, kỷ luật thực thi và niềm tin Nhân dân

Thông điệp của Tổng Bí thư Tô Lâm tại Phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất đặt ra một yêu cầu rất rõ đối với Quốc hội khóa XVI: Quốc hội phải góp phần xây dựng một kiến trúc hệ thống pháp luật hiện đại, đồng bộ, minh bạch, dễ thực thi; vừa giữ vững kỷ cương, vừa khơi thông nguồn lực và mở đường cho phát triển.

ĐBQH Nguyễn Ngọc Sơn (TP. Hải Phòng) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Điều đó có nghĩa, Quốc hội không thể chỉ làm luật theo tư duy cũ, mà phải đổi mới tư duy lập pháp, chuyển mạnh sang kiến tạo thể chế phát triển. Mỗi đạo luật, mỗi nghị quyết của Quốc hội phải trả lời được 3 câu hỏi rất cụ thể: có tạo thêm động lực tăng trưởng không? Có tháo gỡ được vướng mắc cho người dân, doanh nghiệp không? Và có nâng được chất lượng quản trị quốc gia không?

Đối với lĩnh vực của Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường, yêu cầu này càng trực diện. Bởi, muốn đạt mục tiêu phát triển đến năm 2030, tầm nhìn 2045, đất nước không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào vốn, tài nguyên và lao động giá rẻ, mà phải chuyển sang mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, tiêu chuẩn chất lượng, năng suất lao động và phát triển xanh.

Thực tiễn hiện nay cho thấy, nhiều "điểm nghẽn" phát triển đều nằm ở thể chế. Luật về khoa học, công nghệ phải thực sự giải phóng sức sáng tạo, tháo gỡ bất cập về cơ chế đặt hàng, khoán chi, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và thương mại hóa kết quả nghiên cứu. Luật về tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật và chất lượng sản phẩm, hàng hóa phải giúp nâng năng lực cạnh tranh quốc gia, đáp ứng yêu cầu thị trường xanh, truy xuất nguồn gốc, phát thải thấp. Luật về dữ liệu, chuyển đổi số, công nghệ cao phải tạo hạ tầng pháp lý cho kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, dịch vụ công số. Còn chính sách môi trường phải chuyển từ tư duy “xử lý ô nhiễm” sang “quản trị phát triển bền vững”, biến môi trường thành lợi thế cạnh tranh chứ không phải rào cản phát triển.

Toàn cảnh Phiên khai mạc Kỳ họp thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Quang Khánh

Những vấn đề mới như trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, năng lượng tái tạo, điện gió ngoài khơi, kinh tế tuần hoàn, tín chỉ carbon, tiêu chuẩn xanh, hộ chiếu sản phẩm số… đang đi rất nhanh. Nếu thể chế chậm, cơ hội sẽ trôi qua. Nhưng nếu quản lý quá cứng, quá chặt thì lại làm mất động lực đổi mới sáng tạo. Vì vậy, Quốc hội khóa XVI cần một tư duy lập pháp mới: quản lý được rủi ro nhưng không bóp nghẹt sáng tạo; giữ được kỷ cương nhưng vẫn mở được không gian phát triển.

Tôi cũng rất tâm đắc với yêu cầu của Tổng Bí thư về kỷ luật thực thi và năng lực phản ứng chính sách. Luật tốt mà thực thi chậm, nghị quyết đúng mà bộ máy không chuyển động, chính sách hay mà người dân và doanh nghiệp không tiếp cận được thì vẫn chưa đạt yêu cầu. Do đó, giám sát của Quốc hội nhiệm kỳ này phải đi đến cùng trách nhiệm: vướng ở luật, nghị định, thông tư hay ở tổ chức thực hiện? Trách nhiệm thuộc cơ quan nào? Thời hạn khắc phục ra sao? Và cuối cùng người dân, doanh nghiệp được hưởng lợi gì?

Tôi nhận thức và thấu hiểu sâu sắc thông điệp của Tổng Bí thư là: Quốc hội khóa XVI phải là Quốc hội của đổi mới thể chế, của hành động thực chất, của kỷ luật thực thi và của niềm tin Nhân dân. Với lĩnh vực khoa học, công nghệ và môi trường, trách nhiệm của chúng tôi là góp phần tạo ra khuôn khổ pháp lý đủ mở, đủ hiện đại, đủ an toàn để đất nước bứt phá bằng tri thức, công nghệ, đổi mới sáng tạo và phát triển bền vững.