Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát: Hoàn thiện phương pháp, mở rộng phạm vi quan sát

Bà Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê. Ảnh: Minh Đức

Chuẩn hóa phương pháp nhận diện và đo lường 5 thành tố

Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát được ban hành theo Quyết định số 146/QĐ-TTg ngày 01/02/2019 của Thủ tướng Chính phủ. Theo Cục trưởng Cục Thống kê Nguyễn Thị Hương, ba mục tiêu trọng tâm của Đề án là phản ánh đầy đủ hơn phạm vi và quy mô nền kinh tế, tiếp tục đổi mới và hoàn thiện nghiệp vụ thống kê, biên soạn tài khoản quốc gia theo chuẩn mực quốc tế, đồng thời góp phần hoàn thiện cơ chế, chính sách và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước đối với nền kinh tế.

Đây là một Đề án mới, khó, phức tạp và có phạm vi rộng lớn, liên quan trực tiếp đến nhiều ngành, nhiều cấp quản lý cũng như nhiều nguồn thông tin khác nhau. Trong giai đoạn 2019-2025, Cục Thống kê đã từng bước xây dựng cơ sở lý luận, phương pháp luận. Lần đầu tiên, Việt Nam đã chuẩn hóa khái niệm, phạm vi, tiêu chí phân loại, phương pháp nhận diện và đo lường 5 thành tố của khu vực kinh tế chưa được quan sát, bao gồm: khu vực kinh tế ngầm, khu vực kinh tế bất hợp pháp, khu vực kinh tế phi chính thức chưa được quan sát, hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình và các hoạt động kinh tế bị bỏ sót trong chương trình thu thập dữ liệu thống kê.

Thực tế triển khai cho thấy nguồn thông tin về khu vực này còn phân tán, thiếu đồng bộ, một số hoạt động có tính chất che giấu, phức tạp hoặc khó tiếp cận trực tiếp, trong khi ranh giới giữa các thành tố trong thực tiễn không phải lúc nào cũng rõ ràng. Vì vậy, việc đo lường phải được thực hiện theo lộ trình chặt chẽ trên cơ sở kết hợp phương pháp luận, nguồn dữ liệu, nghiệp vụ tài khoản quốc gia, công nghệ và cơ chế phối hợp liên ngành.

Đánh giá về kết quả cụ thể, Phó Cục trưởng Cục Thống kê Lê Trung Hiếu cho biết sau hơn 6 năm thực hiện, Đề án đã đạt được những chuyển biến mang tính căn bản trong công tác biên soạn tài khoản quốc gia. Đối với khu vực kinh tế phi chính thức và hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình, Cục Thống kê đã hoàn thiện phương pháp bóc tách từ quy mô GDP hiện hành, đồng thời chuẩn hóa quy trình tính toán và công bố kết quả hằng năm.

Số liệu đo lường cho thấy, năm 2024 cả nước có khoảng 4 triệu cơ sở sản xuất kinh doanh phi chính thức, tăng 4,3% so với năm 2020. Khu vực này thu hút khoảng 6,5 triệu lao động, chiếm 71,5% tổng số lao động của khu vực cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể. Giá trị tăng thêm của khu vực phi chính thức đạt khoảng 579 nghìn tỷ đồng, tương đương 4,6% GDP. Mặc dù vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc tạo việc làm và thu nhập cho người lao động, tập trung chủ yếu trong các ngành thương mại và dịch vụ, nhưng tỷ trọng của khu vực này trong GDP có xu hướng giảm, phản ánh quá trình chuyển dịch dần sang khu vực kinh tế chính thức.

Đối với hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình, kết quả tính toán ghi nhận tỷ trọng giá trị tăng thêm trong GDP đã giảm từ 0,8% năm 2010 xuống còn 0,6% năm 2024. Xét riêng trong giá trị tăng thêm của khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản, tỷ trọng này cũng giảm từ 5,9% năm 2020 xuống còn 4,9% năm 2024. Xu hướng này cho thấy bước chuyển rõ rệt từ sản xuất tự cung, tự cấp sang sản xuất hàng hóa gắn với thị trường, phù hợp với tiến trình tái cơ cấu nông nghiệp và phát triển kinh tế nông thôn.

Đối với các hoạt động bị bỏ sót trong chương trình thu thập dữ liệu thống kê, việc đánh giá lại quy mô GDP và tăng cường khai thác dữ liệu hành chính đã góp phần mở rộng đáng kể phạm vi quan sát. Dữ liệu từ các cuộc Tổng điều tra và dữ liệu ngành thuế đã bổ sung nhiều đơn vị chưa được phản ánh đầy đủ trong điều tra thường xuyên, riêng dữ liệu thuế đã giúp bổ sung gần 13 nghìn doanh nghiệp chưa có trong danh sách quản lý của ngành thống kê.

Đối với khu vực kinh tế ngầm và kinh tế bất hợp pháp, Đề án đã xây dựng khung khái niệm, phương pháp đo lường và tính toán thử nghiệm trên một số hoạt động. Kết quả bước đầu khẳng định tính khả thi của phương pháp tiếp cận, dù nguồn dữ liệu hiện có cần tiếp tục hoàn thiện và mở rộng trong thời gian tới.

Quang cảnh Hội nghị Tổng kết Đề án thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát do Cục Thống kê tổ chức ngày 31/7. Ảnh: Minh Đức

Khai thác dữ liệu hành chính, tăng cường phối hợp liên ngành

Một trong những kết quả nổi bật của Đề án là thúc đẩy đổi mới phương pháp và nghiệp vụ biên soạn GDP, GRDP và tài khoản quốc gia theo hướng hiện đại, tiệm cận chuẩn mực quốc tế. Trên cơ sở cập nhật Hệ thống tài khoản quốc gia năm 2008 (SNA 2008) và nghiên cứu các nội dung mới của SNA 2025, Bộ Tài chính (Cục Thống kê) đã rà soát, hoàn thiện phương pháp biên soạn và mở rộng phạm vi phản ánh các hoạt động kinh tế.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành đóng vai trò then chốt trong việc tạo dựng nguồn thông tin phục vụ đo lường.

Đại diện Cục Thuế làm rõ vai trò của dữ liệu quản lý thuế, hóa đơn điện tử, thông tin hộ, cá nhân kinh doanh và thương mại điện tử trong việc rà soát đơn vị, doanh thu và nhận diện các hoạt động chưa được phản ánh đầy đủ.

Lãnh đạo Vụ Dự báo và Thống kê thuộc Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cho biết việc đẩy mạnh thanh toán không dùng tiền mặt, định danh và xác thực điện tử, cùng công tác phòng, chống rửa tiền giúp tăng cường tính minh bạch của dòng tiền, tạo thêm nguồn dữ liệu phục vụ quản lý, đối chiếu và so sánh.

Đại diện Vụ Kế hoạch, Tài chính và Quản lý doanh nghiệp thuộc Bộ Công Thương cũng nhấn mạnh yêu cầu kết hợp quản lý thị trường, thương mại điện tử, phòng chống buôn lậu và gian lận thương mại với việc xây dựng cơ sở dữ liệu về các chủ thể kinh doanh trên môi trường số.

Bà Nguyễn Thị Vân Anh - Đại diện Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) - nhận định rằng trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng hai con số đi kèm ổn định vĩ mô, việc hoàn thiện số liệu thống kê đóng vai trò rất quan trọng trong phân tích, dự báo và hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng. IMF ghi nhận những bước tiến ban đầu của Thống kê Việt Nam trong hoàn thiện phương pháp luận, tính toán năm gốc 2020, cập nhật Bảng Cung và Sử dụng (SUT) cùng Bảng cân đối liên ngành (I/O) để hạn chế tính trùng, tính thiếu.

Các chuyên gia IMF khuyến nghị ngành thống kê cần ưu tiên ước tính các hoạt động có đóng góp đáng kể vào GDP do danh mục các hoạt động chưa quan sát được rất dài trong khi nguồn lực có hạn. Đồng thời, quá trình chuyển đổi số hiện nay đòi hỏi sự chia sẻ dữ liệu hơn nữa từ thuế, hải quan, ngân hàng, đăng ký kinh doanh, bảo hiểm xã hội và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành…

Từng bước thu hẹp khu vực kinh tế chưa được quan sát

Từ thực tiễn công tác thống kê tại địa phương, các đại diện thống kê thành phố đã nêu lên nhiều thách thức và đề xuất cụ thể.

Ông Phạm Hoài Nam - Trưởng Thống kê Thành phố Hà Nội - cho biết, lãnh đạo TP. Hà Nội rất quan tâm đến các hoạt động kinh tế đang diễn ra trên thực tế nhưng chưa được phản ánh trong thống kê. Vì vậy, thành phố đề nghị ngành thống kê sớm có hướng dẫn cụ thể để đưa các hoạt động này vào thống kê chính thức, qua đó từng bước thu hẹp khu vực kinh tế chưa được quan sát.

Tại TP. Hồ Chí Minh, nơi đóng góp khoảng 1/4 GRDP cả nước, ông Nguyễn Khắc Hoàng - Trưởng Thống kê Thành phố - đánh giá cao việc từng bước hoàn thiện khung phương pháp luận thống nhất. Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của kinh tế số, thương mại điện tử, kinh tế nền tảng và các mô hình kinh doanh mới dưới tác động của quá trình chuyển đổi số… đang đặt ra thách thức lớn.

Trưởng Thống kê TP. Hồ Chí Minh đề xuất nghiên cứu từng bước đo lường khu vực kinh tế chưa được quan sát ở cấp tỉnh để địa phương có cơ sở đầy đủ hơn khi đánh giá mức độ tác động của khu vực này đến GRDP, tạo thuận lợi cho công tác phân tích, quản lý và điều hành kinh tế tại địa phương.

6 nhiệm vụ trọng tâm để mở rộng phạm vi quan sát nền kinh tế

Nhằm duy trì các kết quả đã đạt được và tiếp tục mở rộng phạm vi quan sát nền kinh tế, Cục trưởng Cục Thống kê Nguyễn Thị Hương đã chỉ ra 6 nhóm nhiệm vụ trọng tâm mà ngành thống kê sẽ tập trung triển khai trong thời gian tới.

Cục Thống kê tiếp tục hoàn thiện khung khái niệm, tiêu chí phân loại và phương pháp đo lường; cập nhật các khuyến nghị mới của Hệ thống tài khoản quốc gia và bám sát thực tiễn phát triển của nền kinh tế Việt Nam.

Duy trì và hoàn thiện việc biên soạn, cập nhật định kỳ đối với khu vực phi chính thức và hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình; chuẩn hóa nguồn thông tin và quy trình xử lý, bảo đảm thống nhất với biên soạn GDP, GRDP và tài khoản quốc gia.

Khai thác hiệu quả kết quả các cuộc Tổng điều tra và điều tra thống kê, trong đó chú trọng sử dụng dữ liệu của Tổng điều tra nông thôn, nông nghiệp năm 2025 và Tổng điều tra kinh tế năm 2026 làm nền tảng xây dựng cơ sở dữ liệu cho các địa phương theo địa giới hành chính mới để cập nhật đơn vị, rà soát hoạt động bị bỏ sót và bổ sung thông tin về các mô hình kinh doanh mới.

Tiếp tục nghiên cứu kinh tế ngầm và kinh tế bất hợp pháp theo lộ trình thận trọng; lựa chọn những hoạt động, những lĩnh vực có khả năng tiếp cận thông tin để thử nghiệm; kết hợp nhiều nguồn dữ liệu, tăng cường đối chiếu, kiểm chứng và chỉ xem xét áp dụng khi đáp ứng đầy đủ yêu cầu về chất lượng số liệu.

Tăng cường phối hợp với các bộ, ngành và địa phương; xác định rõ danh mục dữ liệu, đầu mối, phương thức và tần suất cung cấp; từng bước hình thành cơ chế chia sẻ dữ liệu thường xuyên, có tiêu chuẩn, bảo đảm an toàn và bảo mật.

Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, nâng cao năng lực phân tích, xử lý dữ liệu; tiếp tục tranh thủ sự hỗ trợ kỹ thuật, đào tạo và chia sẻ kinh nghiệm của IMF, các cơ quan Liên Hợp Quốc và các đối tác quốc tế.

Lãnh đạo Cục Thống kê cũng nhấn mạnh: Công tác thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát cần được thực hiện thường xuyên nhằm từng bước giảm thiểu khu vực chưa được quan sát, mở rộng tối đa phạm vi các hoạt động đã được quan sát, gắn với chất lượng và độ tin cậy của số liệu, qua đó nâng cao chất lượng biên soạn GDP, GRDP và các chỉ tiêu thống kê, phục vụ tốt hơn công tác quản lý, điều hành và phản ánh đầy đủ bức tranh kinh tế - xã hội của đất nước nói chung và từng địa phương nói riêng./.