Thu hút nguồn lực, nâng chất lượng tạp chí khoa học Việt Nam theo chuẩn quốc tế

Ngày 18-9, Đảng ủy các trường Đại học, Cao đẳng Hà Nội chủ trì, phối hợp với Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, Đại học Bách khoa Hà Nội và Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải (UTT) tổ chức Hội thảo khoa học quốc gia “Nâng cao chất lượng các tạp chí khoa học của Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science” với sự tham dự của hơn 300 đại biểu.

Các đại biểu tham dự hội thảo. Ảnh: TT

Điểm nghẽn về hạ tầng và nguồn lực

Trong bối cảnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và giáo dục đại học đang đứng trước những yêu cầu phát triển mới, chất lượng công bố khoa học ngày càng có ý nghĩa quan trọng. Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là “đột phá quan trọng hàng đầu”; Nghị quyết số 71-NQ/TW về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo cũng đặt ra yêu cầu gắn đào tạo với nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Các thành viên tham gia điều hành hội thảo. Ảnh: TT

Trong quá trình đó, tạp chí khoa học không chỉ là nơi đăng tải kết quả nghiên cứu mà còn là một thiết chế của đời sống học thuật, nơi tri thức được thẩm định, phản biện, kiểm chứng và trao đổi. Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Vũ Trọng Lâm, Giám đốc Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật, phía sau một tạp chí có uy tín phải là nền tảng nghiên cứu đủ mạnh, cộng đồng học thuật nghiêm túc, quy trình phản biện đáng tin cậy, cơ chế quản trị chuyên nghiệp, môi trường tôn trọng liêm chính khoa học và năng lực hội nhập đủ sâu.

Thực tế hệ thống tạp chí khoa học trong nước cho thấy vẫn còn nhiều điểm cần cải thiện. Tiến sĩ Trần Đắc Hiến, Cục trưởng Cục Thông tin, Thống kê và Đánh giá khoa học (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho biết cả nước hiện có trên 500 tạp chí khoa học, trong đó khối các cơ sở giáo dục đại học chiếm hơn 70%. Năm 2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã rà soát và lần đầu ban hành danh mục tạp chí đạt chuẩn Việt Nam với 367 cơ quan/tạp chí; bước tiếp theo sẽ tiến hành đánh giá, phân hạng tạp chí theo phương pháp quốc tế.

Tuy nhiên, hạ tầng và nguồn lực vẫn là những điểm nghẽn. Nhiều tạp chí chưa hình thành được quy trình xuất bản điện tử khép kín từ tiếp nhận bài, phản biện đến xuất bản. Việc áp dụng chuẩn trích dẫn và tài liệu tham khảo còn chưa thống nhất. Đáng chú ý, theo Tiến sĩ Trần Đắc Hiến, quy định về phản biện độc lập và phòng tránh xung đột lợi ích ở một số nơi mới dừng ở mức tuyên bố, trong khi khâu phản biện còn mang tính hình thức.

Từ thực tế này, yêu cầu đặt ra không chỉ là công khai các tiêu chuẩn quốc tế mà phải chứng minh được việc thực thi các tiêu chuẩn đó trong thực tế. Cùng với chuẩn hóa hoạt động xuất bản, các tạp chí cần hiện đại hóa hạ tầng số, tăng cường quản lý liêm chính khoa học và có giải pháp phù hợp đối với việc sử dụng trí tuệ nhân tạo tạo sinh.

Quốc tế hóa phải bắt đầu từ nội lực

Một trong những kinh nghiệm được chia sẻ tại hội thảo là câu chuyện xây dựng Journal of Science and Transport Technology (JSTT) - Tạp chí Khoa học và Công nghệ Giao thông của Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng nhà trường, mỗi năm các nhà khoa học Việt Nam công bố khoảng 23.000-24.000 bài báo quốc tế. Nguồn lực dành cho phí công bố ở nước ngoài rất lớn. Vì vậy, phát triển các tạp chí đạt chuẩn quốc tế ngay trong nước không chỉ tạo thêm kênh công bố cho các nhà khoa học mà còn góp phần chủ động hơn trong phát triển hạ tầng xuất bản học thuật.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long, Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Giao thông vận tải chia sẻ kinh nghiệm xây dựng và phát triển JSTT - tạp chí khoa học của nhà trường. Ảnh: TT

JSTT là một trong 16 tạp chí của Việt Nam thuộc danh mục Scopus. Tạp chí được UTT phát triển từ năm 2021, gắn với chiến lược phát triển khoa học và công nghệ của nhà trường giai đoạn 2021-2025. Sau 3 năm, từ tháng 11-2021 đến cuối năm 2024, JSTT được ghi nhận trong chỉ mục Scopus; đến tháng 6-2026, tạp chí tiếp tục nâng hạng từ Q4 lên Q3.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long, tạp chí phải đạt chuẩn trước, sau đó mới tiếp cận các cơ sở dữ liệu quốc tế để được xem xét. Để thu hút bài báo chất lượng, nhà trường tập trung nguồn lực cho các nhóm nghiên cứu mạnh, qua đó xây dựng hệ sinh thái khoa học phía sau tạp chí. Hội đồng biên tập được đa dạng hóa, tăng sự tham gia của chuyên gia và phản biện quốc tế; chất lượng được đặt cao hơn số lượng, có những số chỉ lựa chọn 5-7 bài thực sự đạt yêu cầu.

Từ kinh nghiệm này, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Hoàng Long cho rằng, phát triển tạp chí chuẩn quốc tế không đơn thuần là câu chuyện được chấp nhận vào Scopus, mà trước hết là sự thay đổi trong tư duy quản trị khoa học và xuất bản học thuật. Một tạp chí non trẻ vẫn có thể phát triển nhanh nếu có chiến lược rõ ràng, cam kết của lãnh đạo, đội ngũ biên tập phù hợp, đầu tư cho chất lượng học thuật, quốc tế hóa thực chất, hệ thống xuất bản điện tử và văn hóa đạo đức xuất bản.

Tiến sĩ Nguyễn Thanh Sơn, Bí thư Đảng ủy các trường Đại học, Cao đẳng Hà Nội kết luận tại hội thảo. Ảnh: TT

Đại diện các cơ sở giáo dục như: Học viện Nông nghiệp Việt Nam, Đại học Phenikaa, Trường Đại học Ngoại thương và Trường Đại học Sư phạm Hà Nội…, cũng cho rằng, muốn nâng tầm tạp chí phải đầu tư vào chính năng lực nghiên cứu và hệ sinh thái khoa học của cơ sở chủ quản. Đó là các nhóm chuyên gia mạnh, cơ chế hỗ trợ nghiên cứu và công bố, mạng lưới chuyên gia bình duyệt, nguồn lực ổn định, quản trị chuyên nghiệp và hợp tác quốc tế.

Kết luận hội thảo, Tiến sĩ Nguyễn Thanh Sơn, Bí thư Đảng ủy các trường Đại học, Cao đẳng Hà Nội nhấn mạnh, quốc tế hóa các ấn phẩm khoa học không chỉ là nhiệm vụ của Ban biên tập mà còn đòi hỏi sự quyết tâm của lãnh đạo các trường đại học.

Theo ông, Scopus và Web of Science có ý nghĩa quan trọng nhưng đích đến thực chất là chất lượng khoa học, thể hiện ở chất lượng nội dung, quản trị biên tập, phản biện, đạo đức xuất bản, tính ổn định và ảnh hưởng học thuật. Những chuẩn mực quốc tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi trở thành năng lực bên trong mỗi tạp chí.

20 đơn vị ký biên bản cam kết ghi nhớ về phối hợp nâng cao chất lượng tạp chí khoa học Việt Nam theo chuẩn Scopus và Web of Science. Ảnh: TT