Thủ tướng Nhật Takaichi tính giải tán và bầu cử sớm Hạ viện, tại sao lúc này?

Thủ tướng Nhật Sanae Takaichi đang dốc toàn lực cho một cuộc bầu cử sớm quốc hội — một nước đi mạo hiểm nhưng có khả năng mang lại nhiều lợi ích đối với một nhà lãnh đạo Nhật mới chỉ tại vị được ba tháng, theo tờ Japan Times.

Trong cuộc họp hôm 14-1 tại Văn phòng Thủ tướng ở Tokyo, Thủ tướng Takaichi đã thông báo với các quan chức cấp cao từ đảng Dân chủ Tự do (LDP) và đối tác liên minh của bà là đảng Đổi mới Nhật (JIP) về kế hoạch giải tán Hạ viện để tổ chức tổng tuyển cử.

Đồng lãnh đạo đảng JIP - ông Hirofumi Yoshimura và Tổng thư ký đảng LDP – ông Shunichi Suzuki đều cho biết bà Takaichi sẽ tổ chức một cuộc họp báo vào đầu tuần tới để giải thích chi tiết về kế hoạch.

Ông Hirofumi Yoshimura, đồng lãnh đạo đảng Đổi mới Nhật, trao đổi với các phóng viên tại Văn phòng Thủ tướng ở Tokyo hôm 14-1. Ảnh: HIMARI SEMANS

Bà Takaichi đang tính toán gì?

Hôm 13-1, hãng tin Kyodo News đưa tin LDP đã yêu cầu các chi bộ cấp tỉnh của đảng này báo cáo danh sách ứng cử viên cho cuộc bầu cử Hạ viện sắp tới trước ngày 19-1. Cuộc bầu cử sớm dự kiến sẽ được tổ chức vào ngày 8 hoặc 15-2.

Nếu Hạ viện bị giải tán vào ngày 23-1 và cuộc bầu cử được tổ chức vào ngày 8-2, thì đây sẽ là khoảng thời gian ngắn nhất giữa việc giải tán và cuộc bầu cử — 16 ngày — kể từ Thế chiến II.

Khi được hỏi về lý do kêu gọi bầu cử sớm, ông Suzuki của đảng LDP chỉ ra sự cần thiết phải có được sự ủng hộ mạnh mẽ từ công chúng đối với liên minh LDP-JIP hiện tại, mới được thành lập vào tháng 10-2025 sau khi đảng Komeito rời khỏi liên minh cầm quyền trước đó.

Đảng Komeito đã chấm dứt mối quan hệ 26 năm với đảng LDP vào năm ngoái, với lý do đảng LDP không siết chặt các quy định về tài trợ đảng sau vụ bê bối quỹ đen gây thiệt hại nghiêm trọng. Điều khiến đảng này lo ngại nữa là những phát ngôn gay gắt trước đây của bà Takaichi về Trung Quốc và những chuyến thăm thường xuyên của bà đến một ngôi đền ở Tokyo để tưởng nhớ những người lính Nhật tử trận trong chiến tranh, bao gồm cả tội phạm chiến tranh.

Bà Takaichi được bổ nhiệm làm nữ thủ tướng đầu tiên của Nhât vào tháng 10-2025. Hiện tại, liên minh do đảng LDP lãnh đạo nắm giữ thế đa số sít sao tại Hạ viện — 233 ghế trong tổng số 465 ghế — sau khi ba nghị sĩ độc lập từ Hạ viện quyết định gia nhập nhóm nghị sĩ của đảng LDP.

Thủ tướng Nhật Sanae Takaichi trong một phiên họp Hạ viện tháng 11-2025. Ảnh: AFP-JIJI

Việc liên minh cầm quyền chỉ chiếm đa số sít sao tại Hạ viện cản trở khả năng thúc đẩy chương trình nghị sự chính sách của bà Takaichi. Một chiến thắng lớn tại Hạ viện sẽ tạo ra một chính phủ ổn định hơn, mang lại cho bà Takaichi một nhiệm kỳ vững chắc và giúp chính quyền của bà dễ dàng thông qua luật hơn.

Theo các nguồn tin, bà Takaichi hy vọng đa số phiếu lớn hơn sẽ giúp bà thực hiện chương trình chi tiêu ngân sách "chủ động" hơn, và cũng có thể giúp bà phá vỡ thế bế tắc trong cuộc tranh chấp với Trung Quốc.Quan hệ Nhật-Trung xấu đi kể từ sau phát ngôn của bà Takaichi liên quan Đài Loan.

Bà Takaichi hy vọng sẽ tận dụng tỉ lệ ủng hộ cao bất thường của mình để tạo đà giành thêm ghế cho đảng LDP và giành lại thế đa số sau khi mất vào cuộc bầu cử hồi tháng 10-2025.

Theo khảo sát của đài NHK công bố hôm 13-1, tỉ lệ ủng hộ nội các của bà Takaichi đạt 62%, giảm 2% so với tháng trước. Trong khi đó nhiều cuộc thăm dò khác cho thấy tỉ lệ ủng hộ của bà có thể lên tới 70%.

Trong bài viết trên Japan Times, ông Michael MacArthur Bosack - người sáng lập Sáng kiến Chính sách Parley và là cố vấn đặc biệt về quan hệ chính phủ tại Hội đồng Nghiên cứu Châu Á - Thái Bình Dương Yokosuka nhận định bà Takaichi làm theo logic nên hành động khi uy tín đang cao thay vì đợi đến khi nó bắt đầu giảm mạnh. Nếu thành công, điều đó sẽ cho phép bà thực hiện chương trình nghị sự chính sách của mình hiệu quả hơn, về lý thuyết sẽ tiếp tục duy trì tỷ lệ ủng hộ cao của công chúng và giữ vững vị trí lãnh đạo của bà trong chính phủ.

Các khả năng

Các cuộc khảo sát đã nhiều lần nêu rõ rằng giá cả cao là mối quan tâm hàng đầu của cử tri Nhật, một quan điểm được phản ánh trong cuộc khảo sát của đài NHK hôm 13-1, cho thấy 45% người dân ưu tiên các biện pháp chống lạm phát. Về vấn đề này, bà Takaichi không có nhiều điều để thu hút sự chú ý của cử tri ngoài gói kích thích kinh tế trị giá 21.300 tỉ yen (136 tỉ USD) được công bố hồi tháng 11-2025.

Nội các của bà Takaichi đã thông qua ngân sách kỷ lục 122.300 tỉ yen (768 tỉ USD) cho năm tài chính bắt đầu từ tháng 4-2026, và bà cam kết sẽ sớm nhận được sự chấp thuận của quốc hội để giải quyết lạm phát và củng cố nền kinh tế lớn thứ tư thế giới.

Thủ tướng Takaichi nói rằng bà muốn người dân “cảm nhận được tác động” của các chính sách kinh tế và các biện pháp chống giá cả cao của chính phủ “càng sớm càng tốt”. Theo tờ Yomiuri, bằng cách rút ngắn thời gian giữa việc giải tán quốc hội và cuộc bầu cử, bà Takaichi hy vọng sẽ hạn chế tác động của cuộc bầu cử đến các cuộc tranh luận tại quốc hội về dự luật ngân sách cho năm tài chính sắp tới.

Tuy nhiên theo Japan Times, một cuộc bầu cử sớm, bất kể thời điểm nào, sẽ khiến quốc hội có ít thời gian hơn để thông qua ngân sách tài khóa 2026 trước tháng 4 — điều có thể làm đảo lộn cả sự ủng hộ giữa các đảng và sự ủng hộ của công chúng đối với chính quyền bà Takaichi.

Về khả năng thực hiện chương trình nghị sự, có yếu tố sâu xa hơn cần xem xét là việc liên minh cầm quyền vẫn chiếm thiểu số tại Thượng viện. Theo ông Bosack, bà Takaichi cũng phải tính tới thực tế cuộc bầu cử sớm ở Hạ viên không giải quyết được vấn đề lớn hơn, đó là "Quốc hội méo mó" - tức là nắm giữ đa số ở một viện nhưng lại thiểu số ở viện kia. Nếu liên minh không giành được đa số tuyệt đối ở Hạ viện thì sẽ không giúp ích gì nhiều cho hoạt động lập pháp vì cần phải có hai phần ba số phiếu để lật ngược quyết định của Thượng viện. Nói cách khác, đảng LDP có thể thông qua bất kỳ luật nào họ muốn ở Hạ viện, nhưng nếu liên minh cầm quyền không có 66% số ghế và Thượng viện bỏ phiếu chống lại các luật đó, tất cả sẽ không được thông qua.

Có thông tin lãnh đạo đảng Komeito – ông Tedsuo Saito (trái) và lãnh đạo đảng Hiến pháp Dân chủ - ông Yoshihiko Noda (phải) tính lập liên minh trước cuộc bầu cử Hạ viện sắp tới. Ảnh: JIJI

Vấn đề đối ngoại nổi bật gắn với bà Takaichi thời gian qua là phát biểu của bà trước quốc hội hồi tháng 11-2025 rằng Tokyo có thể can thiệp quân sự vào cuộc khủng hoảng Đài Loan. Bắc Kinh đã đáp trả bằng một loạt các biện pháp kinh tế, bao gồm kêu gọi du khách không đến thăm Nhật, tái áp dụng lệnh cấm nhập khẩu các sản phẩm thủy sản của Nhật trên thực tế và siết chặt các hạn chế xuất khẩu đối với các sản phẩm lưỡng dụng, trong đó có các khoáng sản đất hiếm rất quan trọng đối với nền kinh tế Nhật.

Cuộc bầu cử này sẽ là một cơ hội để bà Takaichi giảm thiểu tác động từ vụ việc. Các nhà quan sát cho rằng nếu bà Takaichi có thể giành được sự tín nhiệm mới từ cử tri trong cuộc bầu cử sớm, Trung Quốc rất có thể sẽ xem xét lại quan điểm của mình về bà như một nhà lãnh đạo ngắn hạn. Bà Takaichi trở thành thủ tướng thứ 5 của Nhật trong vòng 5 năm, ban đầu với tư cách là người đứng đầu một chính phủ thiểu số. Một khi bà Takaichi đạt được lợi thế, khả năng Bắc Kinh buộc phải nới lỏng lập trường cứng rắn và mở lại các kênh liên lạc.

THIÊN ÂN