Thức dậy “làng Vũ Đại” trên không gian số

Làng Vũ Đại trong tác phẩm “Chí Phèo” của nhà văn Nam Cao có nguyên mẫu từ làng Đại Hoàng, nay là thôn Nhân Hậu, xã Nam Lý (tỉnh Ninh Bình). "Làng Vũ Đại” đã trở thành dấu ấn văn học gắn liền với tên tuổi nhà văn Nam Cao. Trải qua biến thiên của lịch sử, xã Nam Lý - quê hương nhà văn - đang ngày càng đổi thay, trù phú. Phát huy tiềm năng, lợi thế, địa phương đang đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quảng bá di tích, làng nghề, phát triển du lịch; đồng thời khuyến khích người dân ứng dụng công nghệ vào sản xuất, kinh doanh, mở rộng thị trường và nâng cao giá trị sản phẩm nghề truyền thống.

Diện mạo nông thôn xã Nam Lý đổi mới với kết cấu hạ tầng đồng bộ.

Con đường nhựa phẳng lì dẫn vào thôn Nhân Hậu và thôn Nam Cao của xã Nam Lý hôm nay rộn rã âm thanh của những dàn máy dệt công nghiệp. Tiếng thoi đưa lách cách của khung cửi gỗ truyền thống từng gắn với sinh kế của người dân làng Đại Hoàng từ thời nhà văn Nam Cao viết tác phẩm “Chí Phèo” gần như đã lùi vào ký ức, nhường chỗ cho những xưởng sản xuất quy mô hàng chục máy dệt cơ khí tự động nối tiếp nhau.

Anh Trần Đăng Thái, Trưởng thôn Nhân Hậu phấn khởi cho biết: “Từ nghề dệt vải thủ công truyền thống, khoảng những năm 2000 - 2001, người dân thôn Nhân Hậu đã chuyển sang đầu tư máy dệt công nghiệp hiện đại. Hoạt động sản xuất trên địa bàn hiện hình thành chuỗi liên kết ngay tại làng, từ xe sợi, dệt vải, nhuộm hoàn tất đến cắt may thành phẩm quần áo cung ứng ra thị trường. Quá trình này giúp giải quyết việc làm tại chỗ và tạo nguồn thu bền vững cho hàng nghìn lao động địa phương”.

Dây chuyền dệt công nghiệp vận hành liên tục, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho lao động địa phương.

Thôn Nhân Hậu, sau khi sắp xếp các thôn 4, 6 và 7 của xã Hòa Hậu cũ, hiện có 1.373 hộ, 4.587 nhân khẩu. Trên địa bàn có khoảng 40 doanh nghiệp vừa và nhỏ cùng hàng trăm hộ tham gia các công đoạn ngành dệt. Sản xuất hình thành mạng lưới phân công từ xe sợi, dệt vải đến nhuộm, hoàn tất và cắt may.

Cách Nhân Hậu hơn hai cây số, thôn Nam Cao có diện tích 152 ha, 1.094 hộ và 3.386 nhân khẩu. Hiện nay, còn chưa đầy 10% số hộ dùng khung cửi thủ công, làm chủ yếu vào lúc nông nhàn; hơn 90% cơ sở đã chuyển sang máy dệt công nghiệp.

Ông Trần Hữu Trường, Bí thư Chi bộ thôn Nam Cao cho biết: “Hiện gần 80% số hộ trong thôn trực tiếp tham gia nghề dệt và các công đoạn phụ trợ. Việc chuyển từ khung cửi thủ công sang máy dệt công nghiệp giúp nâng cao năng suất, đáp ứng tốt hơn yêu cầu đơn hàng. Cùng với các cơ sở sản xuất trong thôn, hoạt động của các doanh nghiệp dệt may trên địa bàn cũng tạo thêm việc làm, góp phần nâng cao thu nhập cho người dân”.

Chuẩn bị nguồn nguyên liệu củi nhãn tại cơ sở sản xuất.

Nếu nghề dệt thay đổi nhờ cơ giới hóa thì nghề kho cá Nhân Hậu cũng chuyển sang thích ứng với phương thức kinh doanh mới. Cá vẫn được sơ chế, tẩm ướp và kho thủ công bằng niêu đất, củi nhãn; người thợ trực tiếp điều chỉnh lửa, canh thời gian. Khâu thay đổi rõ nhất là giới thiệu sản phẩm, tiếp cận khách hàng và giao nhận.

Tại cơ sở sản xuất của chị Trần Thị Thu Hường, thôn Nhân Hậu, hệ thống livestream được chị bố trí ngay tại khu vực bếp để phát trực tiếp quá trình chế biến. Công việc thường ngày trở thành nội dung giới thiệu trên TikTok, Facebook; người xem quan sát cách xếp cá, gia giảm gia vị, giữ lửa và đặt hàng ngay trong phiên phát sóng.

Năm 2016, khi mới tiếp quản nghề kho cá gia truyền, chị Hường từng chủ yếu bán cho khách tìm về làng hoặc gửi niêu cá theo xe khách; bao bì còn đơn giản, đầu ra phụ thuộc khách quen và mỗi ngày chỉ kho 10 - 20 niêu. Năm 2019, gia đình lập trang Facebook, sau đó sử dụng thêm kênh TikTok, livestream và kinh doanh dưới nhãn hiệu bảo hộ độc quyền “Hường cá kho”.

Chị Trần Thị Thu Hường chia sẻ: “Kho cá Nhân Hậu vẫn phải làm hoàn toàn thủ công. Từ đốt củi nhãn, giữ lửa đến canh niêu cá suốt 12 tiếng, máy móc không thể thay thế bàn tay người thợ. Nhưng ở khâu tiêu thụ, công nghệ số tạo ra thay đổi lớn. Mỗi phiên livestream thu hút đông đảo người xem, giúp cơ sở tiếp cận khách hàng và chốt đơn trực tiếp. Trung bình mỗi ngày, cơ sở bán 80 - 100 niêu cá, giá từ 500 nghìn đến 1 triệu đồng/niêu. Dịp cao điểm Tết nguyên đán, sản lượng đạt 500 - 600 niêu/ngày. Mỗi lao động trong gia đình có thu nhập ổn định khoảng 15 triệu đồng/tháng”.

Anh Trần Hữu Quân (37 tuổi) lựa chọn mạng xã hội làm kênh quảng bá sản phẩm. Anh xây dựng fanpage “Cá kho làng Vũ Đại - quê anh Chí”, thường xuyên đăng tải hình ảnh, video về nguyên liệu và quy trình chế biến. Sản phẩm được hút chân không, đóng hộp, thuận tiện cho việc vận chuyển đến nhiều tỉnh, thành phố.

Trang Fanpage “Cá kho làng Vũ Đại - quê anh Chí”.

Anh Quân cho biết: “Thương mại điện tử và mạng xã hội đã xóa bỏ khoảng cách địa lý giữa gian bếp làng nghề với người tiêu dùng ở đô thị. Từ khi xây dựng thương hiệu ‘Cá kho quê anh Chí’ và quảng bá trên Facebook, lượng khách đặt mua thường xuyên vào ngày thường tăng rõ rệt. Nhờ đó, cơ sở giảm phụ thuộc vào tính thời vụ, thay vì chỉ trông chờ vào dịp Tết. Muốn giữ chân khách hàng, điều cốt lõi vẫn là giữ hương vị truyền thống trong từng niêu cá, đồng thời bảo đảm dịch vụ giao nhận nhanh chóng, chuyên nghiệp”.

Niêu cá kho Nhân Hậu thành phẩm giữ nguyên hương vị truyền thống, sẵn sàng đóng gói cung ứng ra thị trường qua các đơn đặt hàng trực tuyến.

Cùng với việc mở rộng thị trường qua các nền tảng số, yêu cầu giữ gìn uy tín và chất lượng sản phẩm cá kho Nhân Hậu ngày càng được các hộ sản xuất quan tâm. Việc xây dựng thương hiệu riêng ở mỗi cơ sở cần đi đôi với sự liên kết trong cộng đồng làng nghề, thống nhất các tiêu chí về nguyên liệu, quy trình chế biến và truy xuất nguồn gốc. Đây cũng là hướng đi được Hiệp hội Sản xuất và Chế biến cá kho Nhân Hậu chú trọng triển khai.

Hiệp hội Sản xuất và Chế biến cá kho Nhân Hậu thành lập năm 2013 với 26 hộ, hiện có 30 hội viên. Năm 2019, Chủ tịch Hiệp hội Trần Xuân Thực là chủ cơ sở đầu tiên trong làng có sản phẩm cá kho đạt OCOP 3 sao. Hiệp hội đăng ký nhãn hiệu tập thể tại Cục Sở hữu trí tuệ, gắn mã QR truy xuất nguồn gốc cho 100% sản phẩm của hội viên.

Ông Trần Xuân Thực cho biết: “Hiệp hội đã hoàn thành đăng ký nhãn hiệu tập thể tại Cục Sở hữu trí tuệ và triển khai gắn mã QR truy xuất nguồn gốc cho 100% sản phẩm của các hộ hội viên. Mỗi gia đình có bí quyết riêng, nhưng hội viên phải tuân thủ quy trình an toàn thực phẩm và chuẩn mực nguyên liệu. Hộ nào sử dụng cá trắm trắng thay cho cá trắm đen hoặc làm giảm chất lượng, ảnh hưởng đến uy tín chung đều bị xử lý theo quy chế của Hiệp hội”.

Cùng với phát triển sản xuất, kinh doanh, xã Nam Lý đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong quảng bá di tích, làng nghề và các giá trị văn hóa địa phương. Gắn với tên tuổi nhà văn Nam Cao và những địa danh đi vào tác phẩm “Chí Phèo”, địa phương có điều kiện kết nối các điểm di tích với hoạt động trải nghiệm nghề truyền thống, giới thiệu sản phẩm đặc trưng, từng bước thu hút du khách.

Không gian trải nghiệm văn hóa làng Vũ Đại thu hút du khách chụp ảnh, chia sẻ thông tin trên các nền tảng số.

Tại thôn Nhân Hậu, ngôi nhà gỗ từng thuộc về cụ Bá Bính, nguyên mẫu nhân vật Bá Kiến trong tác phẩm “Chí Phèo”, là địa chỉ được nhiều du khách tìm đến. Bên cạnh hoạt động tham quan, khu vực check-in tại đây tạo điều kiện để du khách chụp ảnh, chia sẻ trên Facebook, TikTok, gắn thẻ địa điểm, góp phần quảng bá hình ảnh làng Vũ Đại. Trong khi đó, tại Di tích lịch sử mộ và Khu lưu niệm Nhà văn - Liệt sĩ Nam Cao ở thôn Nam Cao, hệ thống mã QR được sử dụng để giới thiệu thân thế, sự nghiệp, tác phẩm của nhà văn và lịch sử khu lưu niệm.

Gia đình anh Lại Văn Thăng tham quan ngôi nhà Bá Kiến ở thôn Nhân Hậu.

Những hình thức quảng bá này góp phần giúp du khách chủ động tìm hiểu thông tin trước và trong chuyến tham quan. Anh Lại Văn Thăng, 38 tuổi, ở phường Phủ Lý chia sẻ: “Trước chuyến đi, tôi đã tìm hiểu về làng Vũ Đại và những nguyên mẫu trong tác phẩm “Chí Phèo” qua các kênh thông tin trên mạng. Khi đến thăm nhà Bá Kiến, được trực tiếp tìm hiểu kiến trúc ngôi nhà cổ, đồng thời chứng kiến hoạt động sản xuất cá kho ngay trong làng, tôi cảm nhận rõ hơn sự gắn bó giữa những giá trị văn học với đời sống của người dân địa phương”.

Còn tại Khu lưu niệm Nhà văn - Liệt sĩ Nam Cao, chị Vũ Kim Dung, du khách đến từ phường Tiên Du (thành phố Bắc Ninh) đánh giá cao việc ứng dụng công nghệ trong giới thiệu di tích. Chị chia sẻ: “Khu lưu niệm được giữ gìn sạch đẹp, trang nghiêm. Đặc biệt, hệ thống mã QR giúp du khách dễ dàng tra cứu thông tin về thân thế, sự nghiệp và các tác phẩm của nhà văn Nam Cao ngay trên điện thoại. Nhờ đó, chúng tôi có thêm tư liệu để hiểu sâu hơn về cuộc đời, sự nghiệp và những giá trị văn học của ông”.

Lực lượng Công an xã phối hợp với Tổ công nghệ số cộng đồng rà soát, chuẩn hóa dữ liệu dân cư trên hệ thống số.

Để việc ứng dụng công nghệ số thực sự phát huy hiệu quả trong quảng bá di tích, làng nghề và phát triển kinh tế địa phương, vai trò định hướng, tổ chức thực hiện của cấp ủy, chính quyền có ý nghĩa quan trọng. Trên cơ sở cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị, Đảng ủy xã Nam Lý đã ban hành 9 kế hoạch chuyên đề, thành lập Ban Chỉ đạo về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. UBND xã ban hành 10 kế hoạch điều hành, bố trí 2,5 tỷ đồng năm 2026 để nâng cấp mạng, thiết bị công nghệ thông tin và hệ thống truyền thanh thông minh.

Hướng dẫn người dân cài đặt ứng dụng số và thực hiện giao dịch trực tuyến trên điện thoại thông minh.

Tháng 7/2026, Ban Chỉ đạo xã phát động “Kế hoạch hành động 100 ngày xử lý các điểm nghẽn về chuyển đổi số trong hệ thống chính trị”, gắn với “Bình dân học vụ số”. Các Tổ công nghệ số cộng đồng phối hợp Công an xã, cán bộ chuyên môn “đi từng ngõ, gõ từng nhà”, hướng dẫn người dân sử dụng VNeID, nộp hồ sơ trực tuyến, thanh toán không dùng tiền mặt; ưu tiên người cao tuổi và hộ ít tiếp xúc công nghệ.

Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công xã Nam Lý tiếp nhận và giải quyết thủ tục hành chính cho người dân.

Từ đầu năm 2026 đến tháng 8/2026, Trung tâm Phục vụ hành chính công xã tiếp nhận 3.945 hồ sơ, trong đó 3.705 hồ sơ trực tuyến toàn trình, đạt 93,9%; tỷ lệ số hóa hồ sơ đạt 98%. Toàn bộ cán bộ, công chức được cấp chữ ký số, sử dụng eCabinet và tài khoản AI phục vụ công vụ. Có 467 cán bộ, công chức, viên chức tham gia chương trình học tập bằng học liệu số đa phương tiện.

Xã cũng rà soát dữ liệu cơ quan hành chính, trường học, trạm y tế, di tích, cơ sở ẩm thực cá kho và vùng trồng chuối ngự để cập nhật lên Bản đồ số hành chính tỉnh, gắn với ứng dụng Công dân số NinhBinh-S và Trung tâm điều hành thông minh IOC. Dữ liệu hỗ trợ quản lý, đồng thời tạo kênh để người dân, du khách tra cứu địa chỉ.

Đồng chí Vũ Ngọc Hóa, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy xã Nam Lý cho biết: “Thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết Đại hội Đảng bộ xã nhiệm kỳ 2025 - 2030, Nam Lý xác định chuyển đổi số phải tạo chuyển biến thực chất trong quản trị cơ sở và nâng cao thu nhập cho người dân. Địa phương tập trung chuẩn hóa dữ liệu, số hóa thủ tục hành chính, duy trì các Tổ công nghệ số cộng đồng tại 11 thôn; đồng thời tích hợp dữ liệu di tích, làng nghề, cơ sở sản xuất lên Bản đồ số của tỉnh, khuyến khích người dân ứng dụng thương mại điện tử, livestream để quảng bá sản phẩm, mở rộng thị trường, gắn với phát triển du lịch văn học và trải nghiệm làng nghề”.

Thời gian tới, xã Nam Lý tiếp tục gắn chuyển đổi số với khai thác tiềm năng kinh tế, văn hóa của địa phương. Trong đó, chú trọng nâng cao chất lượng sản phẩm làng nghề, bảo vệ nhãn hiệu tập thể cá kho Nhân Hậu, tăng cường kiểm soát an toàn thực phẩm; đồng thời hỗ trợ các cơ sở dệt may nâng cao năng lực sản xuất, kết nối đối tác và mở rộng thị trường. Đây là những giải pháp nhằm đưa lợi thế ngành nghề truyền thống trở thành nguồn lực phát triển kinh tế, tạo thêm việc làm và nâng cao thu nhập cho người dân.

Từ trang văn Nam Cao đến những xưởng dệt hoạt động sôi động, từ nghề kho cá truyền thống đến các phiên livestream bán hàng, xã Nam Lý đang từng bước đổi mới cách khai thác tiềm năng, lợi thế địa phương. Quá trình phát triển đòi hỏi sự hài hòa giữa mở rộng sản xuất, kinh doanh với bảo đảm chất lượng sản phẩm, gìn giữ bản sắc nghề truyền thống. Đây cũng là hướng đi để Nam Lý phát huy những lợi thế vốn có, tiếp tục khẳng định dấu ấn của một vùng quê giàu truyền thống văn hóa trong đời sống hôm nay.