Thúc đẩy phát triển ngành xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số

Ngày 17/6, Đoàn ĐBQH TPHCM tổ chức Hội nghị góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Bà Trần Thị Diệu Thúy, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH thành phố, chủ trì hội nghị.

Quang cảnh hội thảo

Phát biểu định hướng, Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TPHCM Trần Thị Diệu Thúy cho biết việc sửa đổi Luật Xuất bản nhằm cụ thể hóa các chủ trương về phát triển văn hóa, xây dựng con người Việt Nam và phát triển công nghiệp văn hóa trong giai đoạn mới, đồng thời bảo đảm phù hợp yêu cầu phát triển của ngành xuất bản và thực tiễn đời sống văn hóa. Bà Trần Thị Diệu Thúy đề nghị các đại biểu là đại diện nhà xuất bản, đơn vị phát hành và doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực xuất bản phát huy kinh nghiệm thực tiễn, tập trung góp ý các vấn đề còn bất cập, xác định rõ những nội dung cần sửa đổi, bổ sung trong luật. Không chỉ nêu vướng mắc phát sinh, các đại biểu cần đề xuất cụ thể giải pháp hoàn thiện chính sách, góp phần thúc đẩy phát triển ngành xuất bản trong bối cảnh chuyển đổi số, bảo đảm tính đồng bộ giữa các quy định pháp luật liên quan.

Phó Trưởng đoàn chuyên trách Đoàn ĐBQH TPHCM Trần Thị Diệu Thúy phát biểu

Cần thể chế hóa đầy đủ tinh thần của Chỉ thị số 04 vào dự thảo luật

Góp ý dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản, nhiều ý kiến đánh giá cơ quan soạn thảo đã tiếp thu nhiều ý kiến góp ý và từng bước thể chế hóa các chủ trương mới về phát triển xuất bản.

Ông Lê Hoàng, Giám đốc Công ty Đường sách TPHCM, cho rằng Chỉ thị số 04 của Ban Bí thư về đổi mới, nâng cao chất lượng và hiệu quả hoạt động xuất bản có ý nghĩa đặc biệt đối với ngành xuất bản trong giai đoạn hiện nay. Ông Lê Hoàng nhận định Chỉ thị số 04 tiếp tục mở ra một tầm nhìn mới cho ngành xuất bản. Lần đầu tiên, xuất bản được đặt trong vị thế là hạt nhân của hệ sinh thái kiến tạo tri thức, là bộ phận quan trọng của công nghiệp văn hóa, hạ tầng tri thức quốc gia và là công cụ chủ đạo của giáo dục, đào tạo. Bên cạnh đó, chỉ thị xác định rõ vai trò trung tâm của người đọc, xem văn hóa đọc vừa là mục tiêu, vừa là động lực phát triển của hoạt động xuất bản.

Giám đốc Công ty Đường sách TPHCM Lê Hoàng phát biểu

Từ những yêu cầu mà Chỉ thị số 04 đặt ra, ông Lê Hoàng cho rằng việc sửa đổi Luật Xuất bản cần được tiến hành sớm để thể chế hóa các chủ trương mới. Nếu chỉ sửa đổi, bổ sung một số điều theo khuôn khổ hiện hành thì sẽ khó đưa vào luật những nội dung mang tính nền tảng như vai trò của người đọc, phát triển văn hóa đọc hay các yêu cầu mới của chuyển đổi số. Vì vậy, cần nghiên cứu phương án xây dựng luật thay thế để có điều kiện thể chế hóa đầy đủ tinh thần của Chỉ thị số 04.

Còn ông Lâm Quang Hiếu, Đại diện Hội Xuất bản Việt Nam tại TPHCM, Tổng Biên tập Tạp chí điện tử Tri thức (Znews), nhấn mạnh trước hết cần khẳng định rõ xuất bản là một thiết chế văn hóa đặc biệt, giữ vai trò quan trọng trong việc truyền bá tri thức, bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc. Một số nội dung quan trọng trong Chỉ thị số 04 của Ban Bí thư về phát triển văn hóa đọc và nâng cao chất lượng hoạt động xuất bản vẫn chưa được phản ánh đầy đủ trong dự thảo luật. Ông Lâm Quang Hiếu đề nghị dự thảo luật dành sự quan tâm nhiều hơn đến các mô hình không gian sách đã phát huy hiệu quả trong thực tiễn như Đường sách TPHCM. Sau hơn 10 năm hoạt động, mô hình này không chỉ trở thành điểm đến văn hóa tiêu biểu của thành phố mà còn là hình mẫu được nhiều địa phương trong và ngoài nước tham khảo. Tuy nhiên, hiện nay các mô hình này vẫn chưa có cơ sở pháp lý đầy đủ để phát triển lâu dài.

Đại diện Hội Xuất bản Việt Nam tại TPHCM Lâm Quang Hiếu phát biểu

Phải công khai thông tin về việc sử dụng AI

Một số ý kiến đề xuất dự thảo Luật Xuất bản (sửa đổi, bổ sung) cần được hoàn thiện thêm để đáp ứng yêu cầu phát triển của ngành trong bối cảnh chuyển đổi số.

Liên quan đến các khái niệm trong dự thảo luật, bà Phạm Thị Yến, Phó Phòng Báo chí - Xuất bản, Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM, cho rằng hiện nay các thuật ngữ như “môi trường số”, “môi trường mạng”, “không gian mạng” được sử dụng phổ biến và xuyên suốt trong nhiều quy định, tuy nhiên chưa được làm rõ về nội hàm và phạm vi áp dụng. Bà Phạm Thị Yến đề xuất tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và làm rõ các thuật ngữ chuyên ngành, đặc biệt là các khái niệm liên quan đến môi trường số, môi trường mạng và không gian mạng, nhằm bảo đảm thống nhất trong nhận thức và áp dụng pháp luật.

Phó Phòng Báo chí - Xuất bản, Sở Văn hóa và Thể thao TPHCM Phạm Thị Yến phát biểu

Về cơ chế quản lý và tổ chức thực hiện, bà Phạm Thị Yến đề xuất dự thảo luật cần quan tâm hơn đến yêu cầu đồng bộ dữ liệu trong bối cảnh phát triển kinh tế số, kinh tế chia sẻ và quản trị số. Cụ thể, cần xác định rõ hệ thống dữ liệu dùng chung trong lĩnh vực xuất bản; dữ liệu thuộc thẩm quyền quản lý, cấp phép của bộ, ngành trung ương; và dữ liệu được chia sẻ cho địa phương khai thác, sử dụng. Việc thống nhất và kết nối dữ liệu từ Trung ương đến địa phương sẽ giúp đội ngũ cán bộ, công chức tiếp cận nguồn thông tin chính thống, phục vụ công tác quản lý nhà nước, kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm theo quy định của Luật Xuất bản.

TS Bùi Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học quốc gia TPHCM, nhận thấy dự thảo luật đã bổ sung các nội dung liên quan đến chuyển đổi số, phát triển công nghệ văn hóa, cải cách thủ tục hành chính, phân cấp, phân quyền trong hoạt động xuất bản. Tuy nhiên, dự thảo vẫn chủ yếu tiếp cận theo mô hình quản lý truyền thống, trong khi thực tiễn đang thay đổi nhanh dưới tác động của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu số, học liệu điện tử và các nền tảng công nghệ mới.

TS. Bùi Thu Hằng nhấn mạnh xuất bản cần phải theo kịp công nghệ. Do vậy, cần bổ sung chính sách riêng đối với xuất bản điện tử, quản lý dữ liệu số, học liệu số trong giáo dục - đào tạo, cũng như các quy định liên quan đến ứng dụng AI trong hoạt động xuất bản.

TS Bùi Thu Hằng, Giám đốc Trung tâm Thông tin, Thư viện và Bảo tàng, phát biểu

Về ứng dụng AI, TS. Bùi Thu Hằng đánh giá dự thảo đã bước đầu đặt nền tảng pháp lý cho việc áp dụng công nghệ số. Thực tế, AI đã được sử dụng trong nhiều công đoạn như biên soạn sách, dịch thuật, tạo sách nói bằng giọng nói tổng hợp, xây dựng hình ảnh minh họa và tạo lập nhiều loại nội dung số. Nhưng dự thảo chưa quy định đầy đủ về nghĩa vụ minh bạch và trách nhiệm đối với nội dung do AI tạo ra hoặc hỗ trợ tạo ra. Dự thảo cần bổ sung quy định yêu cầu công khai việc sử dụng AI trong quá trình tạo lập nội dung, đồng thời bảo đảm cân bằng giữa khuyến khích đổi mới sáng tạo với bảo vệ quyền tác giả, tính trung thực học thuật và quyền lợi người tiêu dùng. TS. Bùi Thu Hằng đề xuất xuất bản phẩm có sử dụng AI để tạo lập hoặc chỉnh sửa nội dung ở mức độ đáng kể phải công khai thông tin về việc sử dụng AI; tác giả đứng tên và nhà xuất bản phải chịu trách nhiệm cuối cùng về tính chính xác, hợp pháp của nội dung.

Ngoài ra, TS. Bùi Thu Hằng kiến nghị bổ sung cơ chế hậu kiểm đối với xuất bản phẩm trên môi trường số, xây dựng cơ sở dữ liệu xuất bản quốc gia phục vụ quản lý, giám sát. Đồng thời, tiếp tục nghiên cứu các quy định nhằm bảo đảm thống nhất với Luật Sở hữu trí tuệ, cũng như bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan đối với cơ sở dữ liệu số trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ.

Các ý kiến, đề xuất tại hội nghị sẽ được Đoàn ĐBQH TPHCM tổng hợp đầy đủ, làm cơ sở phục vụ công tác nghiên cứu, góp ý và hoàn thiện dự thảo Luật Xuất bản sửa đổi, bảo đảm phù hợp thực tiễn và yêu cầu phát triển của ngành xuất bản trong giai đoạn mới.