Thực phẩm bẩn: Luật hở hay tâm thiếu?: 'Sát thủ' giấu mặt âm thầm gây họa

Nhiều chuyên gia y tế cho rằng công nghệ tẩm ướp hóa chất mang lại vẻ dai, giòn, bắt mắt bất thường cho sản phẩm và là "hành vi tội ác".

Nguyên nhân gây nên hơn 200 loại bệnh

Theo TS-BS Ngô Thị Kim Oanh, Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM - cơ sở 3, Tổ chức Y tế thế giới đã xác định thực phẩm không an toàn là nguyên nhân của hơn 200 loại bệnh - từ nhiễm trùng đường tiêu hóa đến các bệnh mạn tính và ung thư. Mỗi năm, thế giới ghi nhận khoảng 600 triệu ca bệnh liên quan thực phẩm không an toàn, trong đó hơn 420.000 ca tử vong.

Điều đáng lo ngại là phần lớn các trường hợp bệnh không biểu hiện rõ ràng ngay sau khi dùng thực phẩm không an toàn, mà hình thành do phơi nhiễm lặp đi lặp lại trong thời gian dài. Các hóa chất tồn dư, kim loại nặng, vi sinh vật hoặc độc tố sinh học xâm nhập cơ thể mỗi ngày với liều nhỏ, tích lũy dần và gây tổn thương mạn tính.

Trong thực tế lâm sàng, nhiều bệnh nhân mắc các rối loạn tiêu hóa kéo dài, gan nhiễm mỡ, tăng men gan, suy thận mạn sớm, rối loạn nội tiết hoặc ung thư đường tiêu hóa… Song, các trường hợp này rất khó truy ngược nguyên nhân từ thực phẩm bẩn, do bệnh diễn tiến âm thầm, triệu chứng ban đầu không điển hình.

Liên quan vụ việc cơ quan chức năng phát hiện hàng trăm tấn nguyên liệu thực phẩm pha trộn hàn the, soda công nghiệp và dung dịch silicat, PGS-TS Nguyễn Duy Thịnh, nguyên giảng viên Viện Công nghệ Thực phẩm - ĐH Bách khoa Hà Nội, thẳng thắn gọi đây là "tội ác" đối với sức khỏe cộng đồng. Hàn the từng được sử dụng trong dân gian để làm bún, bánh, mì, giúp sản phẩm dai và đẹp hơn. Tuy nhiên, khoa học đã chứng minh hàn the là chất độc, có thể gây rối loạn thần kinh, đặc biệt nguy hiểm với trẻ em, ảnh hưởng đến phát triển trí não.

Dù nhà nước đã cấm tuyệt đối dùng hàn the trong thực phẩm từ nhiều năm nay nhưng chất này vẫn len lỏi vào bữa ăn của người dân. "Sở dĩ người ta vẫn lén sử dụng hàn the vì nó không gây ngộ độc cấp tính, không làm chết người ngay nhưng lại mang lợi ích kinh tế lớn: thực phẩm đẹp hơn, dai hơn, bảo quản lâu hơn. Đó là sự đánh đổi sức khỏe cộng đồng lấy lợi nhuận" - ông Thịnh nhấn mạnh.

Không chỉ hàn the, việc sử dụng soda công nghiệp và silicat (thủy tinh lỏng) trong thực phẩm cũng đặc biệt nguy hiểm. Soda công nghiệp chứa nhiều tạp chất, chỉ dùng trong kỹ thuật, tuyệt đối không được dùng cho ăn uống. Trong khi đó, silicat là chất vô bổ, cơ thể không tiêu hóa được, chỉ tạo độ bóng, độ dai "ảo", không mang bất kỳ giá trị dinh dưỡng nào.

Người tiêu dùng tin tưởng mua sắm thực phẩm tại Co.opmart Rạch Miễu (TP HCM)Ảnh: NGỌC ÁNH

Gan, thận "kêu cứu"

Những chất nêu trên khi đi vào cơ thể sẽ tàn phá nội tạng như thế nào? Lý giải vì sao tác hại của thực phẩm bẩn không xuất hiện ngay, TS-BS Ngô Thị Kim Oanh cho biết phần lớn hóa chất tồn dư không gây độc cấp tính. Gan có thể chuyển hóa những chất này một phần; phần còn lại tích lũy trong mô mỡ, gan, thận hoặc hệ nội tiết.

Cơ thể con người có khả năng bù trừ tốt, nên ở giai đoạn đầu gần như không có biểu hiện rõ ràng. Khi các triệu chứng lâm sàng xuất hiện, tổn thương ở mức tế bào thường diễn ra trong thời gian dài, thậm chí đã hình thành xơ gan, xơ thận hoặc biến đổi ADN. Đây là lý do y học gọi thực phẩm bẩn là yếu tố nguy cơ "thầm lặng". Nhiều nghiên cứu về độc chất học môi trường cũng chỉ ra rằng phơi nhiễm liều thấp kéo dài có thể gây tác động sinh học nghiêm trọng, đặc biệt với trẻ em và thai nhi.

Theo BS Oanh, gan là cơ quan chịu tác động sớm nhất do giữ vai trò trung tâm trong việc chuyển hóa và giải độc. Các chất như thuốc trừ sâu, chất bảo quản trái phép hay aflatoxin trong thực phẩm mốc có thể gây viêm mạn tính, stress ôxy hóa, làm tăng nguy cơ ung thư gan. Thận cũng chịu ảnh hưởng do phải đào thải kim loại nặng như chì, cadmium, thủy ngân. Tình trạng phơi nhiễm kéo dài có thể gây tổn thương cầu thận, ống thận, dẫn đến suy giảm chức năng thận theo thời gian.

Trong khi đó, hệ tiêu hóa chịu tác động trực tiếp từ vi khuẩn, ký sinh trùng và độc tố sinh học trong thực phẩm bẩn, gây viêm mạn tính và rối loạn hệ vi sinh đường ruột. Đây là yếu tố ngày càng được chứng minh có vai trò quan trọng đối với hệ miễn dịch và chuyển hóa.

Giải thích thêm, BS Oanh cho biết mối liên hệ giữa thực phẩm không an toàn và ung thư đã được ghi nhận rõ ràng, đặc biệt là aflatoxin và ung thư gan. Phân tích gánh nặng bệnh tật toàn cầu cho thấy đây là yếu tố nguy cơ lớn tại các quốc gia có điều kiện bảo quản thực phẩm chưa bảo đảm.

Không chỉ ung thư, phơi nhiễm độc chất còn góp phần gây viêm mạn tính mức độ thấp. Đây là nền tảng sinh học của nhiều bệnh mạn không lây, như tim mạch, đái tháo đường và rối loạn chuyển hóa.

Theo PGS-TS Nguyễn Duy Thịnh, ngoài việc tăng cường kiểm tra và xử phạt nghiêm minh, giải pháp căn cơ là đạo đức nghề nghiệp và ý thức tôn trọng sức khỏe cộng đồng. Ông nhìn nhận: "Không có lợi nhuận nào đủ lớn để bù đắp những tổn hại sức khỏe, thậm chí là tính mạng người tiêu dùng".

Về phía người dân, các chuyên gia khuyến cáo cần cảnh giác với những thực phẩm "tốt một cách bất thường" như quá dai, quá bóng, để lâu không hỏng. Người dân nên ưu tiên dùng thực phẩm có nguồn gốc rõ ràng, được bảo quản và chế biến đúng cách; hạn chế sử dụng thực phẩm chế biến sẵn. Khi có các dấu hiệu rối loạn tiêu hóa, gan thận hoặc mệt mỏi kéo dài không rõ nguyên nhân, người dân cần đi khám sớm và trao đổi kỹ với bác sĩ về thói quen ăn uống.

Thực phẩm không an toàn không làm chết người ngay lập tức nhưng có thể khiến cơ thể suy yếu từng ngày thông qua cơ chế tích lũy và viêm mạn tính. Chính tính chất âm thầm này khiến nó trở thành mối nguy hiểm lớn đối với sức khỏe cộng đồng, đòi hỏi sự cảnh giác và thay đổi thói quen tiêu dùng từ mỗi cá nhân, gia đình và toàn xã hội.

HẢI YẾN