Thuế quan của ông Trump đứng trước phán quyết lịch sử

Tổng thống Donald Trump cùng bảng thuế quan đối ứng từng gây sóng gió cho toàn thế giới. Ảnh: Reuters.

Tòa án Tối cao Mỹ ngày 9/1 đã không đưa ra phán quyết về tính hợp pháp của các mức thuế quan đối ứng do Tổng thống Donald Trump áp đặt. Điều này khiến thị trường tài chính và giới hoạch định chính sách tiếp tục chờ đợi một quyết định được dự báo có thể tác động sâu rộng đến thương mại, lạm phát và ngân sách liên bang.

Hiện chưa rõ khi nào phán quyết chính thức sẽ được ban hành, dù tòa dự kiến tiếp tục công bố các quyết định mới vào ngày 13/1.

Chính quyền ông Trump phải hoàn thuế?

Khi được công bố, phán quyết sẽ giải quyết hai câu hỏi then chốt: liệu chính quyền Mỹ của Tổng thống Trump có thể sử dụng Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để áp thuế quan diện rộng hay không. Và trong trường hợp việc áp thuế bị coi là trái luật, liệu chính phủ Mỹ có phải hoàn trả các khoản thuế nhập khẩu mà doanh nghiệp đã nộp hay không.

Theo CNBC, kịch bản cuối cùng có thể không chỉ là ai “thắng - thua”. Tòa án Tối cao có thể lựa chọn một phương án trung gian, chẳng hạn thu hẹp phạm vi quyền hạn theo IEEPA, chỉ yêu cầu hoàn thuế ở mức giới hạn hoặc đặt ra các điều kiện chặt chẽ hơn đối với việc áp thuế trong tương lai.

Ngay cả trong trường hợp Nhà Trắng thất thế, chính quyền ông Trump vẫn còn những công cụ pháp lý khác để duy trì thuế quan mà không cần viện dẫn quyền hạn khẩn cấp. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent ngày 8/1 cho biết ông dự đoán phán quyết của tòa sẽ mang tính “pha trộn”, thay vì bác bỏ hoàn toàn các biện pháp hiện hành.

Tổng thống Trump từng biện minh cho việc sử dụng IEEPA như một biện pháp khẩn cấp nhằm ngăn chặn dòng fentanyl xâm nhập vào Mỹ. Tuy nhiên, cách diễn giải này đang bị thách thức gay gắt trước tòa.

Theo ông Jose Torres, nhà kinh tế trưởng tại Interactive Brokers, nếu các mức thuế quan bị chặn, chính quyền nhiều khả năng sẽ tìm cách “lách luật” để theo đuổi chương trình nghị sự thương mại. “Tổng thống Trump rất quyết tâm đưa sản xuất quay trở lại Mỹ, bất chấp các tranh cãi pháp lý”, ông nói.

Ông Torres cho rằng việc chặn thuế quan sẽ gây bất lợi cho tham vọng tái công nghiệp hóa và làm xấu đi triển vọng tài khóa, khiến lãi suất chịu áp lực tăng. Ngược lại, kịch bản này có thể có lợi cho doanh nghiệp khi chi phí đầu vào giảm và thương mại thông suốt hơn.

Các quan chức chính quyền đã tính đến những phương án dự phòng. Theo Bộ trưởng Bessent, Nhà Trắng có ít nhất 3 lựa chọn khác theo Đạo luật Thương mại năm 1962 để giữ lại phần lớn các mức thuế.

Tuy nhiên, ông cũng thừa nhận việc hoàn thuế - nếu xảy ra - có thể gây áp lực lớn lên nỗ lực kiểm soát thâm hụt ngân sách. Dữ liệu Bộ Tài chính Mỹ cho thấy thuế quan đã mang về khoảng 195 tỷ USD trong năm tài khóa 2025 và thêm 62 tỷ USD trong năm 2026.

Giới đầu tư tỏ ra hoài nghi về khả năng tòa án hoàn toàn đứng về phía chính quyền. Thị trường dự đoán Kalshi cho rằng chỉ có 28% khả năng Tòa án Tối cao Mỹ ủng hộ toàn bộ chính sách thuế quan hiện nay. Theo ông Torres, kỳ vọng của khách hàng Interactive Brokers cũng không chênh lệch nhiều so với con số này.

Tác động của thuế quan lên nền kinh tế Mỹ dần trở nên trầm trọng hơn. Ảnh: Reuters.

Các nhà phân tích của Morgan Stanley nhận định vẫn còn “dư địa đáng kể cho những sắc thái linh hoạt” trong phán quyết. Trong một báo cáo, hai chuyên gia Ariana Salvatore và Bradley Tian cho rằng tòa có thể thu hẹp phạm vi áp dụng thuế hiện hành mà không buộc phải dỡ bỏ hoàn toàn, hoặc giới hạn việc sử dụng các biện pháp tương tự trong tương lai.

“Chúng tôi cho rằng chính quyền Mỹ vẫn có thể lựa chọn cách tiếp cận nhẹ tay hơn với toàn bộ chế độ thuế quan, đặc biệt khi trọng tâm chính trị gần đây đang xoay quanh vấn đề chi phí sinh hoạt”, báo cáo nêu.

Rủi ro pháp lý của thuế đối ứng

Thực tế, tác động của thuế quan cho đến nay đã đi ngược nhiều dự báo. Lạm phát chỉ chịu ảnh hưởng hạn chế, trong khi thâm hụt thương mại của Mỹ lại giảm mạnh. Tháng 10/2025, thâm hụt thương mại nước này chạm mức thấp nhất kể từ cuối cuộc khủng hoảng tài chính năm 2009 - thời điểm nhập khẩu sụt giảm sâu do suy thoái kinh tế.

Một bài bình luận gần đây của Viện Kinh tế Quốc tế Peterson cho rằng một phán quyết thủ tục của Tòa án Tối cao Mỹ ngay trước Giáng sinh trong vụ Tổng thống Trump và bang Illinois có thể là “tín hiệu” bất lợi cho chính quyền trong các vụ kiện về thuế quan.

Trong vụ việc này, tòa bỏ phiếu 6-3 để giữ nguyên lệnh ngăn chính quyền liên bang triển khai Vệ binh Quốc gia bang Illinois tại Chicago, với lập luận rằng tổng thống chưa đáp ứng các điều kiện pháp lý cần thiết theo luật. Trọng tâm phán quyết nằm ở việc giới hạn quyền lực hành pháp theo đúng văn bản và mục đích của luật.

Theo Peterson, logic pháp lý này có nhiều điểm tương đồng với các vụ kiện xoay quanh việc sử dụng IEEPA để áp thuế quan đối ứng. Trong cả hai trường hợp, tổng thống bị cho là mở rộng quyền lực vượt quá khuôn khổ mà quốc hội cho phép.

IEEPA vốn được thiết kế để đối phó các tình huống khẩn cấp bất thường từ bên ngoài, chủ yếu trong lĩnh vực trừng phạt, chứ không phải là công cụ chung để điều hành thương mại hay tạo nguồn thu ngân sách. Việc sử dụng đạo luật này để áp thuế diện rộng bị xem là né tránh các khuôn khổ pháp lý đã được quốc hội Mỹ thiết kế sẵn.

Bài viết kết luận rằng nếu Tòa án Tối cao áp dụng nhất quán cách diễn giải chặt chẽ về giới hạn quyền lực hành pháp, tương lai của các biện pháp thuế quan do Tổng thống Trump áp đặt sẽ đứng trước rủi ro pháp lý đáng kể.

Tiến Lợi