Thuế quan và rào cản từ thị trường Mỹ phủ bóng lên xuất khẩu thủy sản Việt

Xuất khẩu thủy sản Việt Nam bước vào năm 2026 với con số tăng trưởng gây chú ý khi kim ngạch tháng 1 đạt hơn 1,01 tỷ USD, tăng 30,6% so với cùng kỳ năm trước. Đây là mức tăng cao nhất trong nhiều tháng trở lại đây, tạo cảm giác về một khởi đầu thuận lợi sau năm 2025 đầy biến động. Tuy nhiên, đằng sau bức tranh tăng trưởng ấn tượng đó là những yếu tố mang tính kỹ thuật và mùa vụ, trong khi triển vọng ngắn hạn, đặc biệt tại thị trường Mỹ lại tiềm ẩn không ít bất định.

Động lực chính của tăng trưởng tháng 1 đến từ sự dịch chuyển của lịch Tết Nguyên đán. Năm 2025, Tết rơi vào tháng 1 khiến hoạt động sản xuất và giao hàng bị gián đoạn, tạo nền so sánh thấp. Sang năm 2026, kỳ nghỉ chuyển sang tháng 2, giúp tháng 1 duy trì nhịp xuất khẩu tương đối bình thường. Bên cạnh đó, nhu cầu nhập khẩu tại nhiều thị trường tăng mạnh để phục vụ mùa lễ hội đầu năm. Xuất khẩu sang ASEAN tăng 47%, sang Trung Quốc và Hong Kong tăng 34%, trong khi các thị trường lớn như EU, Nhật Bản và Hàn Quốc đều ghi nhận mức tăng 24-29%.

Xét theo cơ cấu sản phẩm, mức tăng trưởng phân bổ khá đồng đều. Cá tra dẫn đầu với mức tăng 59,2%, phản ánh sự phục hồi nhu cầu tại nhiều thị trường truyền thống. Nhóm mực, bạch tuộc tăng 40,4%, cá các loại khác tăng 36,9%, trong khi tôm tăng 22,1%. Những con số này cho thấy cầu thị trường đang cải thiện rõ rệt sau giai đoạn trầm lắng, đồng thời phản ánh nỗ lực thích ứng của doanh nghiệp trong việc duy trì đơn hàng và mở rộng thị trường.

Dẫu vậy, trong bức tranh sáng màu chung, thị trường Mỹ lại nổi lên như một điểm cần thận trọng. Kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ tháng 1 đạt 128,4 triệu USD, tăng 20,2% so với cùng kỳ. Tuy nhiên, mức tăng này chủ yếu phản ánh yếu tố nền thấp hơn là sự cải thiện thực chất về nhu cầu. Nhiều doanh nghiệp cho biết đơn hàng mới có dấu hiệu chững lại khi nhà nhập khẩu trở nên dè dặt trước những thay đổi nhanh chóng trong chính sách thương mại và thuế quan.

Ngành cá ngừ là ví dụ rõ nét. Dù tổng xuất khẩu cá ngừ trong tháng 1 tăng 13,4%, riêng thị trường Mỹ lại giảm 5,7%. Nếu điều chỉnh theo số ngày làm việc tương đương giữa hai năm, mức giảm thực tế có thể còn lớn hơn. Sự thận trọng này phản ánh tâm lý phòng ngừa rủi ro của nhà nhập khẩu trong bối cảnh chính sách thuế của Mỹ liên tục điều chỉnh.

Trọng tâm bất ổn nằm ở khung thuế mới của Mỹ. Sau phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ hủy bỏ các mức thuế toàn cầu áp dụng trước đó, Mỹ chuyển sang áp dụng mức thuế 15% dựa trên cơ sở pháp lý khác.

Theo thông tin từ Reuters, Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ đã ngừng thu thuế theo IEEPA từ 0h01 ngày 24/2/2026 (giờ EST). So với mức thuế đối ứng 20% áp dụng với hàng hóa Việt Nam từ tháng 8/2025, mức 15% là thấp hơn, nhưng đồng thời cũng thu hẹp chênh lệch thuế giữa Việt Nam và các đối thủ như Trung Quốc hay Ấn Độ, khiến cạnh tranh tại thị trường Mỹ trở nên gay gắt hơn.

Không chỉ thuế quan, rào cản kỹ thuật cũng gia tăng đáng kể. Từ ngày 1/1/2026, Mỹ chính thức cấm nhập khẩu thủy sản từ các nghề hoặc quốc gia không được công nhận tương đương theo Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú Biển (MMPA). Điều này khiến nhiều lô hàng phải bổ sung chứng nhận COA, làm tăng chi phí tuân thủ và rủi ro chậm thông quan. Với các doanh nghiệp khai thác biển, yêu cầu này buộc họ phải rà soát lại toàn bộ chuỗi cung ứng, từ khâu đánh bắt đến chế biến và truy xuất nguồn gốc.

Ở chiều ngược lại, cầu thị trường Mỹ không hoàn toàn suy yếu. Các đợt bão tuyết mùa đông thúc đẩy xu hướng tiêu dùng tại nhà, hỗ trợ doanh số thủy sản đông lạnh và đồ hộp. Mùa Chay 2026 cũng đang kích hoạt nhiều chương trình khuyến mãi lớn tại hệ thống bán lẻ, góp phần kích cầu. Điều này cho thấy nhu cầu không phải là điểm nghẽn chính; vấn đề cốt lõi vẫn nằm ở sự bất định chính sách và chi phí thương mại gia tăng.

Bước sang tháng 2/2026, xuất khẩu thủy sản khó có thể duy trì mức tăng trưởng cao như tháng 1. Kỳ nghỉ Tết Nguyên đán rơi trọn trong tháng 2 sẽ làm giảm số ngày sản xuất và giao hàng. Đồng thời, kết quả cuối cùng của kỳ rà soát thuế chống bán phá giá tôm (POR19), dự kiến công bố ngày 17/2, có thể tác động đáng kể đến tâm lý ký kết đơn hàng mới, đặc biệt với thị trường Mỹ.

Trong kịch bản cơ sở, xuất khẩu tháng 2 nhiều khả năng chỉ tăng nhẹ hoặc tăng ở mức một chữ số so với cùng kỳ, tùy thuộc vào tiến độ giao hàng và phản ứng của thị trường Mỹ sau khi khung thuế 15% được thực thi. Nếu môi trường chính sách sớm ổn định, tác động tích cực có thể rõ nét hơn từ quý II. Ngược lại, nếu tiếp tục xuất hiện những điều chỉnh bất ngờ, doanh nghiệp sẽ phải đối mặt với áp lực cạnh tranh gay gắt và chi phí tuân thủ cao hơn.

Theo nhận định từ Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam, nhìn tổng thể, năm 2026 mở đầu bằng tín hiệu phục hồi khả quan, nhưng bức tranh tăng trưởng của ngành thủy sản Việt Nam không hoàn toàn đồng đều. Thị trường Mỹ là một trụ cột quan trọng, đang bước vào giai đoạn biến động mạnh về chính sách thương mại. Trong bối cảnh đó, khả năng thích ứng nhanh, kiểm soát tuân thủ và chiến lược đa dạng hóa thị trường sẽ tiếp tục là yếu tố then chốt để ngành thủy sản duy trì đà tăng trưởng bền vững trong các tháng tiếp theo.

Bảo Linh