Thượng đỉnh Nairobi và tính toán mới của Tổng thống Macron ở châu Phi

Tổng thống Pháp, Emmanuel Macron và Tổng thống Kenya, William Ruto tại Hội nghị thượng đỉnh Châu Phi Tiến lên 2026. Ảnh: middle-east-online

Hội nghị thượng đỉnh châu Phi – Pháp năm 2026 (với tên gọi Africa Forward Summit 2026) diễn ra tại Nairobi trong hai ngày 11-12/5 (theo giờ địa phương) là lần đầu tiên sự kiện này được tổ chức tại một quốc gia châu Phi không phải cựu thuộc địa của Pháp. Đây cũng là hội nghị đầu tiên diễn ra sau khi quan hệ giữa Pháp và nhiều quốc gia Tây Phi như Mali, Burkina Faso và Niger sụp đổ nghiêm trọng.

Hội nghị năm nay có thể được xem là ví dụ mới nhất cho học thuyết châu Phi của Tổng thống Emmanuel Macron - được ông đưa ra tại Burkina Faso năm 2017. Học thuyết này xoay quanh ba thông điệp chính: thừa nhận sai lầm thời thuộc địa; thúc đẩy mô hình hỗ trợ phát triển theo hướng doanh nghiệp nhỏ kiểu tân tự do; và mở rộng liên minh ngoài khu vực “châu Phi nói tiếng Pháp”.

Theo tinh thần đó, năm 2021, ông Macron đã dè dặt xin lỗi về một số chính sách thuộc địa của Pháp tại Algeria, trong đó có việc tra tấn và sát hại nhà dân tộc chủ nghĩa Ali Boumendjel. Tuy nhiên, trọng tâm lớn hơn của ông là củng cố vị thế Paris khi các liên minh truyền thống ở châu Phi suy yếu.

Tìm đồng minh mới ngoài “Françafrique”

Tổng thống Pháp đã chủ động mở rộng ảnh hưởng vượt ra ngoài "Françafrique" (khái niệm chỉ khu vực hậu thuộc địa của Pháp ở châu Phi). Chuyến thăm chính thức tới Guinea-Bissau - cựu thuộc địa của Bồ Đào Nha - là một ví dụ.

Ngay sau khi đắc cử năm 2017, Cơ quan Phát triển Pháp (AFD) đã ký thỏa thuận với Quỹ Tony Elumelu tại Nigeria nhằm hỗ trợ thế hệ doanh nhân trẻ mới ở châu Phi. Sau đó, ông Macron tiếp tục thúc đẩy tinh thần khởi nghiệp tại Hội nghị Thượng đỉnh Pháp – châu Phi mới năm 2021, kêu gọi thanh niên châu Phi đổi mới sáng tạo và lập doanh nghiệp.

Không phải ngẫu nhiên khi hội nghị năm nay mang chủ đề: “Africa Forward: Partnerships between Africa and France for innovation and growth” (Châu Phi tiến lên: Quan hệ đối tác giữa châu Phi và Pháp vì đổi mới và tăng trưởng).

Về phía Kenya, Nairobi cũng nhấn mạnh tính bước ngoặt của hội nghị khi coi châu Phi là đối tác lớn của châu Âu. Trong bối cảnh chiến sự tại Ukraine kéo dài và Mỹ dưới thời Donald Trump bị xem là thiếu ổn định với chính sách thuế quan và hoài nghi NATO, châu Âu đang tìm kiếm đồng minh mới.

Tuy nhiên, theo góc nhìn lịch sử, mối quan hệ Kenya – Pháp thực chất không mới mà là sự tiếp nối của một quan hệ hợp tác lâu dài cùng có lợi.

Quan hệ kinh tế và ngoại giao giữa hai nước bắt đầu từ những năm 1960-1970. Tháng 9/1970, Pháp cử chuyên gia pháp lý Jacques Mollet tới tư vấn cho Bộ Công nghiệp và Thương mại Kenya về Cộng đồng Đông Phi mới thành lập.

Paris cũng thúc đẩy hợp tác với các thể chế của Cộng đồng Đông Phi như Ngân hàng Phát triển Đông Phi. Thông qua việc trở thành đối tác gần gũi của khối kinh tế khu vực mà Nairobi giữ vai trò trung tâm, Bộ Ngoại giao Pháp muốn làm suy yếu ảnh hưởng của Anh tại châu Phi đồng thời củng cố vị thế trong Cộng đồng Kinh tế châu Âu - tiền thân của Liên minh châu Âu ngày nay.

Về phần mình, Kenya cũng muốn tăng cường quan hệ thương mại với Pháp và châu Âu để giảm phụ thuộc vào Khối Thịnh vượng chung do Anh dẫn dắt.

Chung cách tiếp cận

Điểm tương đồng giữa Tổng thống Kenya William Ruto và Tổng thống Macron đã tiếp tục củng cố mối quan hệ giữa hai nước. Hai nhà lãnh đạo cùng tập trung vào tài chính khí hậu, an ninh và mô hình quản trị thiên về tư nhân hóa theo hướng tân tự do.

Trong chiến dịch tranh cử năm 2022, ông Ruto thúc đẩy khẩu hiệu “quốc gia của những người hustler” - nhấn mạnh việc hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ. Trong khi đó, ông Macron cũng thường xuất hiện như một “nhà ngoại giao doanh nhân”, coi doanh nghiệp nhỏ là giải pháp cho tình trạng kém phát triển.

Vì vậy, hội nghị năm 2026 có diễn đàn doanh nghiệp và các cuộc thảo luận xoay quanh tiềm năng của trí tuệ nhân tạo (AI). AI, sáng kiến khí hậu và sản xuất vũ khí đang trở thành lĩnh vực hợp tác mới giữa châu Phi và các cựu cường quốc thuộc địa.

Một phần lý do là bởi đây đều là những lĩnh vực mới, chưa mang lịch sử dài về quan hệ bất bình đẳng giữa hai bên như thời thuộc địa.

Đồng thuận nhưng vẫn tồn tại khác biệt

Tuy nhiên, sự đồng thuận giữa Pháp và Kenya về an ninh, khí hậu và AI cũng che giấu nhiều khác biệt sâu sắc.

Chiến sự Nga – Ukraine năm 2022 cho thấy các nước châu Phi và châu Âu không nhất thiết có cùng cách nhìn về an ninh toàn cầu. Trong cuộc bỏ phiếu tại Liên hợp quốc lên án Nga, chỉ 28/54 quốc gia châu Phi ủng hộ nghị quyết, còn Kenya bỏ phiếu trắng.

Ở vấn đề biến đổi khí hậu, Kenya chịu tác động nặng nề từ hạn hán kéo dài và cần hành động khí hậu thực chất. Tuy nhiên, Pháp và EU gần đây lại bàn tới việc nới lỏng quy định môi trường để giải quyết khủng hoảng năng lượng do xung đột Mỹ - Iran gây ra.

Trong lĩnh vực AI cũng tồn tại nghịch lý tương tự. Dù Pháp thúc đẩy nền kinh tế AI, phần lớn công việc gắn nhãn dữ liệu và kiểm duyệt nội dung lại được thực hiện bởi lao động giá rẻ tại Kenya - những nơi được gọi là “xưởng mồ hôi AI”.

Về bản chất, Hội nghị Thượng đỉnh châu Phi - Pháp cho thấy tài chính khí hậu, an ninh và AI đang được sử dụng để thúc đẩy lợi ích thương mại của cả châu Phi và Pháp, đồng thời tái định hình mối quan hệ từng bị phủ bóng bởi chủ nghĩa thực dân.

Tuy nhiên, tương lai của mô hình hợp tác dựa trên doanh nhân này vẫn chưa chắc chắn. Thành công của nó phụ thuộc vào việc liệu Pháp và Kenya có thể bảo đảm nguồn lợi từ các lĩnh vực mới được phân bổ rộng rãi hay chỉ làm giàu cho một nhóm nhỏ tinh hoa công nghệ.