Thương mại điện tử 'lên ngôi' - cần tăng cường quản lý về an toàn thực phẩm

Lấp khoảng trống pháp lý đối với hoạt động kinh doanh thực phẩm trực tuyến

Tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, sáng 24/10, Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, thừa ủy quyền của Thủ tướng Chính phủ, trình bày Tờ trình về dự án Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi). Dự thảo gồm 9 chương, 74 điều, hướng tới đổi mới phương thức quản lý, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, quản lý theo mức độ nguy cơ trên cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia, đồng thời phân định rõ trách nhiệm, khắc phục tình trạng quản lý phân tán giữa nhiều Bộ, ngành.

Theo Bộ trưởng Bộ Y tế Đào Hồng Lan, sau hơn 15 năm thi hành, Luật An toàn thực phẩm đã đạt được những kết quả nhất định, song thực tiễn triển khai bộc lộ nhiều tồn tại, bất cập. Mô hình quản lý nhà nước còn phân tán giữa các Bộ, ngành; phương thức quản lý chưa phù hợp với thực tế và thông lệ quốc tế; dữ liệu chưa được hệ thống hóa thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Đặc biệt, hoạt động kinh doanh thực phẩm trên nền tảng thương mại điện tử vẫn còn khoảng trống pháp lý.

Trước những tồn tại, bất cập trên, dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) xây dựng 5 nhóm chính sách trọng tâm, gồm: quản lý an toàn thực phẩm dựa trên kiểm soát nguy cơ trong toàn bộ chuỗi cung ứng; cắt giảm tối đa thủ tục hành chính, chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm; số hóa và xây dựng hệ thống thông tin dữ liệu về an toàn thực phẩm; quản lý kinh doanh thực phẩm trên sàn thương mại điện tử, giao đồ ăn trực tuyến, thức ăn đường phố và suất ăn tập thể; hoàn thiện bộ máy quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm thống nhất từ Trung ương đến địa phương. Trong đó, việc tăng cường siết quản lý kinh doanh thực phẩm trên môi trường số là một trong những nội dung đáng chú ý. Dự thảo hướng tới xác định rõ trách nhiệm cụ thể không chỉ đối với cơ sở kinh doanh mà còn với các đơn vị quản lý sàn thương mại điện tử trung gian, mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử và nền tảng dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến.

Theo dự thảo, ngoài trách nhiệm theo pháp luật về thương mại điện tử, cơ sở kinh doanh thực phẩm trên môi trường số phải đăng tải giấy đăng ký bản công bố hoặc hồ sơ công bố tiêu chuẩn sản phẩm trên nền tảng của mình. Với nhóm sản phẩm phải xác nhận nội dung quảng cáo, cơ sở phải đăng tải cả giấy xác nhận nội dung quảng cáo. Khi bán qua sàn trung gian hay mạng xã hội, cơ sở phải cung cấp các giấy tờ này cho chủ quản nền tảng để đăng tải.

Trách nhiệm cũng được mở rộng tới chủ quản nền tảng thương mại điện tử trung gian và chủ quản mạng xã hội có hoạt động thương mại điện tử. Các đơn vị này phải xây dựng cơ chế kiểm duyệt, yêu cầu người bán cung cấp giấy tờ pháp lý theo quy định đối với từng sản phẩm thực phẩm được đăng tải.

Đối với dịch vụ giao đồ ăn trực tuyến, nhà hàng, cơ sở nhỏ lẻ phải đăng tải bản cam kết đáp ứng điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm, giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh, hình ảnh biển hiệu hoặc mặt trước địa điểm kinh doanh. Những cơ sở chỉ giao hàng, không phục vụ tại chỗ phải gắn nhãn “chỉ giao hàng”.

Bên cạnh đó, chủ quản nền tảng dịch vụ giao đồ ăn phải thiết lập kênh tiếp nhận phản ánh từ người giao hàng và người tiêu dùng. Thực hiện gỡ bỏ thông tin sản phẩm khi xảy ra ngộ độc thực phẩm hoặc khi sản phẩm bị xác định không bảo đảm an toàn theo yêu cầu của cơ quan quản lý.

Theo kịp thực tiễn, đáp ứng yêu cầu bảo vệ người tiêu dùng

Thực tế cho thấy, sự phát triển của thương mại điện tử đã và đang làm thay đổi đáng kể thói quen của người tiêu dùng. Chỉ với vài thao tác trên điện thoại, người tiêu dùng có thể đặt cơm trưa, đồ uống, thực phẩm chế biến sẵn mà không cần trực tiếp đến cửa hàng. Sự tiện lợi này mở rộng cơ hội kinh doanh cho nhiều cơ sở, nhất là các hộ kinh doanh nhỏ, lẻ nhưng cũng khiến việc kiểm soát điều kiện bảo đảm an toàn thực phẩm trở nên phức tạp hơn.

Về nguyên tắc, kinh doanh thực phẩm trên môi trường số không làm thay đổi trách nhiệm của tổ chức, cá nhân đối với an toàn thực phẩm cung cấp cho người tiêu dùng. Dù bán hàng trực tiếp hay trực tuyến, cơ sở kinh doanh vẫn phải đáp ứng các điều kiện theo quy định và chịu trách nhiệm về sản phẩm của mình. Tuy nhiên, trong môi trường số có sự tham gia của nhiều chủ thể, chủ quản, từ người bán đến đơn vị vận hành nền tảng và dịch vụ giao hàng, việc xác định rõ trách nhiệm của từng bên có ý nghĩa quan trọng để tránh tình trạng đùn đẩy trách nhiệm khi xảy ra sự cố.

Trao đổi với báo chí, đại diện lãnh đạo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế) cho biết, dự thảo Luật hướng tới quy định rõ trách nhiệm của người bán, chủ quản nền tảng thương mại điện tử trung gian và cơ sở giao đồ ăn trực tuyến, bảo đảm trách nhiệm an toàn thực phẩm xuyên suốt từ sản xuất, chế biến, lưu thông truyền thống đến bán hàng và giao hàng trực tuyến.

Có thể thấy, việc tăng cường siết quản lý kinh doanh thực phẩm trên môi trường số là bước điều chỉnh cần thiết trước sự phát triển nhanh của thương mại điện tử. Tuy nhiên, hiệu quả quản lý sẽ phụ thuộc vào tính khả thi của các quy định, cơ chế phối hợp giữa cơ quan chức năng với nền tảng kinh doanh và khả năng kiểm tra, xử lý vi phạm trên thực tế. Các yêu cầu về công bố hồ sơ, nhận diện cơ sở và tiếp nhận phản ánh chỉ thực sự phát huy tác dụng khi thông tin được kiểm chứng, vi phạm được xử lý kịp thời và trách nhiệm của từng chủ thể, chủ quản được thực thi nghiêm túc.