Thương mại toàn cầu chật vật tìm đường giữa El Niño và xung đột

Reuters ngày 21/8 dẫn dữ liệu từ mạng lưới giám sát của Viện Nghiên cứu Nhiệt đới Smithsonian cho biết Panama ghi nhận mức nhiệt độ trung bình cao chưa từng có trong lịch sử quan trắc trong mùa Hè 2026, trong khi lượng mưa thấp hơn mức trung bình. Một số trạm, đặc biệt quanh khu vực Kênh đào Panama, ghi nhận lượng mưa thấp kỷ lục.

Tàu di chuyển trên lối vào kênh đào Panama, Ảnh: GettyImages

Thời tiết khô nóng đang gia tăng sức ép lên nguồn nước của kênh đào Panama đúng lúc hiện tượng El Niño mạnh lên. El Niño làm thay đổi các mô hình gió và lượng mưa trên khu vực Thái Bình Dương, khiến Panama có nguy cơ tiếp tục thiếu mưa trong những tháng tới. Với một tuyến hàng hải phụ thuộc trực tiếp vào nước ngọt để vận hành, tình trạng này có thể ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng tiếp nhận tàu.

Theo Reuters, kênh Panama không sử dụng nước biển để đưa tàu qua các âu tàu như kênh đào Suez. Mỗi lượt tàu đi qua hệ thống âu tàu đều tiêu tốn hàng triệu lít nước ngọt từ các hồ chứa Gatún và Alajuela. Khi lượng nước bổ sung từ mưa không đủ, mực nước hồ giảm, Cơ quan Quản lý Kênh đào Panama (ACP) buộc phải giảm số tàu được phép qua lại để tiết kiệm nước.

Đây chính là điều đã xảy ra trong đợt hạn hán 2023-2024, khi số lượt tàu qua kênh đào có thời điểm giảm xuống 22 tàu/ngày, từ mức gần 40 tàu. Tình trạng thiếu nước khiến thời gian chờ kéo dài và đẩy giá suất ưu tiên qua kênh đào lên hơn 1 triệu USD.

Sau hơn một năm hoạt động trở lại mức bình thường, tuyến kênh đào này lại chuẩn bị áp dụng các giới hạn mới. Ngày 20/8, ACP thông báo sẽ giới hạn số lượt tàu ở mức 34 tàu/ngày từ ngày 4/9 và giảm xuống 32 tàu/ngày từ ngày 15/9. Cơ quan này cho biết các giới hạn có thể tiếp tục được điều chỉnh nếu mực nước giảm thêm.

Đáng chú ý, cơ quan dự báo khí hậu của Mỹ (NOAA) tuần trước cho biết có hơn 90% khả năng El Niño đạt mức "rất mạnh" trong mùa Thu và mùa Đông 2026-2027. Cơ quan Khí tượng Anh (Met Office) cũng cảnh báo El Niño năm nay có thể thuộc nhóm mạnh nhất từng được ghi nhận và góp phần đẩy nhiệt độ toàn cầu lên mức cao mới vào năm 2027.

Việc lưu lượng tàu qua Kênh đào Panama sụt giảm tác động trực tiếp đến hoạt động vận tải biển do đây là tuyến đường giúp rút ngắn đáng kể hành trình giữa các bờ biển của Mỹ và giữa Bắc Mỹ với châu Á. Telegraph cho biết Kênh đào Panama đảm nhận khoảng 5% thương mại hàng hải toàn cầu và khoảng 40% lượng container vận chuyển của Mỹ.

Khi không thể qua Panama, tàu phải lựa chọn những tuyến đường dài hơn, trong đó có hành trình vòng qua Mũi Hảo Vọng ở phía Nam châu Phi. Rohit Rathod, chuyên gia phân tích thị trường dầu mỏ cấp cao tại Vortexa, cho biết khoảng một nửa số tàu chở khí hướng tới châu Á trong tháng 8/2026 đã lựa chọn mũi Hảo Vọng thay vì Panama. Đây là tỷ lệ cao nhất trong khoảng một thập niên.

Một tàu chở khí lớn từ Houston, Mỹ, tới Nhật Bản mất khoảng 26 ngày nếu đi qua Kênh đào Panama. Hành trình vòng qua Mũi Hảo Vọng kéo dài khoảng 45 ngày.

Khoảng cách gần 20 ngày khiến tàu tiêu thụ thêm nhiên liệu và nằm trên biển lâu hơn. Với các đội tàu có lịch khai thác liên tục, thời gian vận chuyển tăng cũng làm giảm số chuyến có thể thực hiện trong một năm.

Chi phí vận tải và bảo hiểm cũng được tính toán lại khi các hãng tàu thay đổi tuyến. Với các mặt hàng năng lượng, thời gian giao hàng kéo dài còn ảnh hưởng đến lịch nhập khẩu của các thị trường châu Á.

Trong lúc Panama đối mặt với nguy cơ hạn chế tàu do El Niño, các hãng vận tải biển cũng phải điều chỉnh hành trình vì tình hình Trung Đông.

Eo biển Hormuz, tuyến vận chuyển gần 20% lượng dầu thô và LNG của thế giới trước xung đột, vẫn chưa thể hoạt động bình thường. Theo dữ liệu Kpler được Reuters dẫn ngày 21/8, chỉ có 7 tàu hàng hóa đi qua Hormuz trong ngày 20/8.

Tình trạng gián đoạn tại Hormuz còn kéo theo thương vong đối với các thuyền viên. Tổ chức Hàng hải Quốc tế (IMO) thuộc Liên hợp quốc cho biết đã ghi nhận 68 vụ việc và 19 thuyền viên thiệt mạng tại eo biển này kể từ khi Iran bắt đầu phong tỏa tuyến hàng hải vào cuối tháng 2, tính đến ngày 21/8.

Vụ việc mới nhất được IMO ghi nhận xảy ra ngày 17/8, khi một vật thể bay đánh trúng phòng máy của tàu Minoan Dignity mang cờ Liberia, khiến một thuyền viên thiệt mạng. Công ty theo dõi hàng hải Windward cho biết nạn nhân là kỹ sư trưởng của con tàu.

Tại Bab el-Mandeb, cửa ngõ nối biển Đỏ với vịnh Aden, Kpler ghi nhận 23 tàu hàng hóa đi qua trong ngày 20/8, giảm so với 34 tàu/ngày trong hai ngày trước đó. Trong số các tàu đi qua chỉ có một số ít vận chuyển dầu thô tới các thị trường châu Á.

Panama đang tìm giải pháp dài hạn để tăng nguồn nước cho kênh đào. ACP mới đây đề xuất xây dựng một hồ chứa mới tại Río Indio. Theo cơ quan này, dự án có thể bảo đảm nguồn nước cho hoạt động của kênh đào và cung cấp nước cho hơn một nửa dân số Panama trong khoảng 50 năm.

Tuy nhiên, dự án đang vấp phải sự phản đối của các nhóm môi trường, trong khi một số ý kiến đề xuất Panama xem xét thêm các nguồn nước khác, trong đó có hồ Bayano.