Thướt tha tà áo dài xứ Quảng

Đó là những câu thơ tuyệt vời, vang bóng trong bài “Áo trắng” mà nhà thơ Huy Cận đã đọc sau những ngày đầu thống nhất đất nước năm 1975, trong một buổi gặp gỡ và trò chuyện với sinh viên, học sinh miền Nam tại Sài Gòn.

Nhà thơ Huy Cận - lúc này đang là Thứ trưởng Bộ Văn hóa - bất ngờ xuất hiện trên diễn đàn, đã tự giới thiệu về mình bằng cách ngâm lại bốn câu thơ trên và bảo: “Hy vọng là anh chị em có biết...”. Ngay lập tức, hội trường bùng nổ tràng pháo tay hân hoan, kéo dài không ngớt. Kể từ khoảnh khắc ấy, những câu chuyện của nhà thi sĩ lớn trở nên gần gũi, thân mật và xóa nhòa mọi khoảng cách.

Thướt tha áo dài phố Hội. Ảnh: LÊ TRỌNG KHANG

Nhưng vì sao khi tản mạn về tà áo dài truyền thống Việt Nam và mảnh đất Quảng Nam, chúng tôi lại nhớ đến câu chuyện này? Thoạt nghe, có vẻ như hai điều chẳng ăn nhập gì với nhau. Thế nhưng, nếu lật lại những trang lưu dấu của lịch sử và văn chương, ta sẽ phát hiện ra một sợi dây duyên nợ vô cùng kỳ lạ.

Bài thơ “Áo trắng” nổi tiếng ấy của Huy Cận vốn ghi rõ dòng chữ dành tặng nhà văn Nhất Linh. Nhất Linh (Nguyễn Tường Tam) lại là một người con thuộc gia tộc Nguyễn Tường nổi tiếng đất Quảng. Ngày nay, nhà thờ tộc Nguyễn Tường nằm gần Chùa Cầu (Hội An) đã trở thành một địa chỉ văn hóa, một điểm tham quan không thể bỏ qua của du khách khi có dịp ghé thăm phố cổ.

Mối duyên giữa xứ Quảng và tà áo dài không dừng lại ở một lời đề tặng thơ. Chính nhà văn Nhất Linh, với vai trò chủ bút của tờ Phong Hóa, tuần báo của Tự Lực Văn Đoàn, đã tạo nên một bước ngoặt lịch sử cho trang phục dân tộc. Vào ngày 11/2/1934, báo Phong Hóa số Xuân bắt đầu mở chuyên mục mang tên “Vẻ đẹp riêng tặng các bà các cô”, do họa sĩ trẻ Nguyễn Cát Tường phụ trách.

Chính từ diễn đàn này, cuộc cách tân áo dài Lemur (phát âm tiếng Pháp của từ “Cát Tường”) được khởi động đầy táo bạo. Kiểu áo tân thời cắt may ôm sát đường cong cơ thể, cổ hở, tay bồng bắt đầu xuất hiện, thổi một làn gió hiện đại vào đời sống thời trang nước nhà. Như vậy, tư duy phóng khoáng, duy tân của những người con xứ Quảng đã gián tiếp đỡ đầu cho hình hài của tà áo dài hiện đại.

Theo dòng chảy của thời gian, tà áo dài đi vào đời sống của người dân xứ Quảng một cách tự nhiên và hiển nhiên như hơi thở. Cứ mỗi lần nhắc đến những người đẹp thời xưa, độ những thập niên 50 - 70 của thế kỷ trước tại vùng đất này, trong ký ức tôi lại lập tức hiện về hai gương mặt bảng lảng hương xưa. Đó là cô giáo Phùng Thị Ngọc Hà (thường gọi là bà giáo Trang) và cô giáo Huỳnh Tân.

Trang bìa báo Phong Hóa số Xuân ngày 11/2/1934. Ảnh tư liệu

Bà giáo Trang vốn là một cô giáo nữ công, gia chánh Trường Nữ trung học Hội An, là mẹ của anh Trung - một cầu thủ bóng đá có tiếng ở đường Cửa Đại, gần ngôi nhà thời thơ ấu của tôi. Hình ảnh thanh cao, quý phái của bà trong tà áo dài thướt tha đi qua những con phố nhỏ Hội An đã gieo vào lòng tôi từ bé một niềm ngưỡng vọng sâu đậm về cái đẹp.

Còn cô giáo Huỳnh Tân, giáo sư Trường Trung học Trần Quý Cáp trước năm 1975. Cô vốn là giáo sư Pháp văn và Sử địa, nhưng dường như trong ký ức của đám học trò chúng tôi ngày ấy thường nhớ về cô bởi một giai thoại lẫm liệt: cô từng là Hoa khôi Hà Nội thời Pháp thuộc. Trong những giờ học, cô thường kể cho chúng tôi nghe những câu chuyện về Hà Nội rất thú vị. Cứ mỗi lần nhìn cô đứng trên bục giảng trong tà áo dài quý phái, nghiêm trang mà đài các, chúng tôi lại thấy hiện lên cả một trời văn hóa, một sự giao thoa tuyệt vời giữa nét thanh lịch xứ Bắc và cái tình đằm thắm, chân chất của miền Trung.

Áo dài xứ Quảng trong ký ức tôi không chỉ là y phục, mà là nhân sinh, là những kỷ niệm đầy hoài niệm của tuổi hoa niên. Đó còn là hình ảnh những cô nữ sinh Trường Trần Quý Cáp, Nữ trung học, Bồ Đề... trong trang phục áo trắng tinh khôi, tóc xõa ngang vai, đạp xe qua những con đường rợp bóng mát, làm “nở bừng ánh sáng” cả một góc phố cổ trầm mặc.

Chiếc áo dài khi ấy vừa là đồng phục trường quy, vừa là chứng nhân cho những rung động đầu đời, cho những “mộng trắng trong” của một thế hệ. Nó nối liền quá khứ với hiện tại, và nối cả những người muôn năm cũ vào tâm thức của người hôm nay. Có lẽ cũng chính vì điều đó mà ngày nay không ai ngạc nhiên khi Hội An đang là địa phương sở hữu những hiệu may áo dài phụ nữ với thương hiệu “áo dài Hội An” được ưa chuộng nhất trên cả nước.