Tiềm năng của hệ thống bảo tàng

Dự thảo Luật Phát triển công nghiệp văn hóa (do Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch xây dựng) xác định “du lịch văn hóa” thuộc một trong các ngành công nghiệp văn hóa.

Dự thảo đặt nguyên tắc phải kết hợp hài hòa giá trị kinh tế với giá trị văn hóa - xã hội; quản lý, thực hành, bảo vệ và phát huy giá trị di sản theo pháp luật chuyên ngành.

TPHCM có một hệ thống bảo tàng phong phú, trong đó có 11 bảo tàng công lập trực thuộc ngành văn hóa cùng 14 bảo tàng ngoài công lập đang hoạt động. Riêng 9 bảo tàng trực thuộc Sở Văn hóa - Thể thao đang quản lý 676.777 hiện vật, tài liệu và 23 bảo vật quốc gia. Năm 2025, hệ thống này đã đón hơn 4 triệu lượt khách. Những con số cho thấy tiềm năng lớn của du lịch văn hóa ở TPHCM.

Tuy nhiên, theo báo cáo của Sở Văn hóa - Thể thao TPHCM, hệ thống bảo tàng thành phố đang vướng nhiều điểm nghẽn. Nhiều bảo tàng ngoài công lập quy mô nhỏ, nguồn thu chủ yếu phụ thuộc vé tham quan. Việc liên kết với doanh nghiệp lữ hành và các điểm du lịch khác còn hạn chế; chưa hình thành được những tuyến kết nối hiệu quả với hệ thống du lịch văn hóa của thành phố.

Trong bối cảnh đó, nhiều chuyên gia về văn hóa đề xuất hệ thống bảo tàng thành phố nên chuyển từ vai trò “kho lưu trữ di sản” thành các điểm đến sống động. Các bảo tàng phải là nơi diễn giải, kể chuyện và phát triển các sản phẩm, dịch vụ xung quanh các hiện vật lịch sử.

Đó cũng là thực tế mà một số bảo tàng ở TPHCM đã thực hiện và đạt được nhiều thành công, như: Bảo tàng Áo dài, Bảo tàng Nghệ thuật Quang San, Bảo tàng Biệt động Sài Gòn - Gia Định hay Bảo tàng Y học cổ truyền…

Những đơn vị này đã tạo được những dấu ấn riêng với các hoạt động trải nghiệm từ sáng tạo với áo dài, tham gia các sự kiện tái hiện cảnh văn hóa quê xưa đến thực hành và trò chuyện về mỹ thuật, y học cổ truyền… Hay Bảo tàng Phở đưa trải nghiệm ẩm thực, workshop và quà tặng vào nhiều mức sản phẩm tham quan.

Tuy nhiên, để những mô hình riêng lẻ trở thành một “hệ sinh thái” đủ sức tạo ra chuỗi giá trị, TPHCM cần một cơ chế kết nối đồng bộ giữa bảo tàng, doanh nghiệp du lịch, các đơn vị sáng tạo và cộng đồng. Như sự gắn kết không gian bảo tàng, di tích, không gian đi bộ đến ẩm thực, biểu diễn nghệ thuật và các hoạt động kinh tế đêm… thành một hành trình thống nhất.

Khi đó, giá trị của hệ thống bảo tàng mới thực sự trở thành một phần của câu chuyện của lịch sử, ký ức đô thị, mang đến sự đa dạng cho đời sống văn hóa của người dân và du khách.