Tiến sĩ là tổ nghề dệt chiếu, da giày

Trong lịch sử giáo dục Việt Nam, khoa cử Nho học đã sản sinh nhiều bậc hiền tài có đóng góp cho đất nước. Trong số đó, có những nhà khoa bảng được ghi danh trên bia tiến sĩ tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám còn có đóng góp thiết thực trong việc truyền bá tri thức, phát triển kỹ nghệ dân gian và được nhân dân tôn vinh làm tổ nghề.

Hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026), Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám tổ chức triển lãm Tổ nghề và danh Nho nước Việt, kéo dài từ nay đến hết 5/12. Triển lãm giới thiệu 8 vị tiến sĩ là những người có đóng góp gắn với các nghề thủ công truyền thống của Việt Nam.

Mỗi nghề được giới thiệu thông qua sự kết hợp giữa tư liệu lịch sử, tác phẩm nghệ thuật và thực hành sáng tạo của nghệ nhân, họa sĩ đương đại. Trong đó, nghề in mộc bản gắn với tiến sĩ Lương Như Hộc, được thể hiện qua các tác phẩm tranh khắc in mộc bản, tranh khắc gỗ của nghệ nhân làng Thanh Liễu (Hải Phòng) và các nghệ sĩ khác.

Nghề ép dầu gắn với tiến sĩ Nguyễn Quang Tán, được thể hiện qua tác phẩm Thánh sư ép dầu bằng xi măng, gốm cổ. Bên cạnh đó là loạt đèn thả, lấy cảm hứng từ những chiếc đèn dầu bằng gốm hình con chim dưới thời Mạc. Đặc biệt, hệ thống bia khắc mica do họa sĩ Trần Hậu Yên Thế thực hiện xuyên suốt không gian trưng bày, tạo nên gạch nối sáng tạo giữa hình tượng bia đá truyền thống với ngôn ngữ thị giác hiện đại.

Nghề dệt chiếu gắn với tiến sĩ Phạm Đôn Lễ được tái hiện qua không gian sắp đặt của họa sĩ Vũ Xuân Đông kết hợp với thực hành của nghệ nhân làng chiếu cói Nga Sơn (Thanh Hóa). Tại đây, khách tham quan có cơ hội trực tiếp trải nghiệm các công đoạn dệt chiếu, tìm hiểu về kỹ thuật và sự khéo léo của người thợ thủ công.

Tiến sĩ Nguyễn Thời Trung được tôn vinh là ông tổ nghề da giày Việt Nam. Không gian trưng bày do nghệ nhân, họa sĩ Cao Quynh và họa sĩ Vũ Xuân Đông thực hiện, sử dụng chất liệu da để tạo hình, gợi lại lịch sử nghề thuộc da và hoạt động sản xuất, buôn bán giày dép ở Việt Nam xưa.

Tại không gian trưng bày nghề thêu, công chúng có thể tìm hiểu về công trạng của tiến sĩ Lê Công Hành, đồng thời chiêm ngưỡng các tác phẩm của nghệ sĩ Phạm Ngọc Trâm, kết hợp tranh lụa đương đại và kỹ thuật thêu vá của họa sĩ Đoàn Văn Tới.

Trong khi đó, nghề sơn ta của tiến sĩ Trần Lư được khai thác qua nhiều góc nhìn về kỹ thuật sơn ta thếp vàng. Tương truyền trong một lần đi sứ sang Trung Hoa, bằng sự thông tuệ và óc quan sát sắc bén, tiến sĩ Trần Lư đã học hỏi để cải tiến kỹ thuật chế tác, nâng cao chất lượng sơn ta và sáng tạo ra nghề sơn mài.

Nhiều khách tham quan cũng bất ngờ khi Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan lại là tổ nghề dệt lượt. Trong chuyến đi sứ phương Bắc, ông đã tìm hiểu rồi học cách làm dệt lượt, từ tạo khung, cách nhuộm màu đến treo thanh go và thủ thuật đưa thoi, kết sợi. Sau khi về nước, ông dành thời gian đi đến các làng nuôi tằm, dệt tơ, đem kỹ thuật làm vải lượt truyền cho nhân dân.

Nghề dát thiếc gắn với tiến sĩ Nguyễn Chính, được giới thiệu qua các tác phẩm tranh lụa, điêu khắc và thiết kế.

Bên cạnh đó, triển lãm còn giới thiệu nhà Nho Đặng Huy Trứ - người có vai trò quan trọng trong việc du nhập và phát triển nghề nhiếp ảnh tại Việt Nam. Câu chuyện về nhà Nho Đặng Huy Trứ được tiếp cận thông qua sự kết nối giữa lịch sử nhiếp ảnh với thực hành hình ảnh đương đại của các nghệ sĩ, nhiếp ảnh gia và sinh viên chuyên ngành Nhiếp ảnh nghệ thuật, trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật (Đại học Quốc gia Hà Nội).