Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm và truyền thống khoa bảng dòng họ Ngô Thì

Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám đề dẫn hội thảo.

Báo cáo đề dẫn Hội thảo, Tiến sĩ Lê Xuân Kiêu - Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám cho biết: Danh nhân Ngô Thì Nhậm là nhân vật có tầm vóc nổi bật, gắn liền với những biến động sâu sắc của lịch sử dân tộc cuối thế kỷ 18.

Sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống học vấn, được giáo dưỡng bởi những người đi trước và sớm bộc lộ tư chất thông minh, ông đã đạt được những thành tựu đáng kể trên con đường khoa cử, trước tác và hoạt động chính trị. 

Năm 1768, ông đỗ đầu kỳ thi Hương; năm 1775, đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân. Trên con đường hoạt động của mình, ông từng phụng sự triều Lê - Trịnh, sau đó tham gia chính quyền Tây Sơn và đảm nhiệm những trọng trách trong bối cảnh đất nước có nhiều biến động.

Ở mỗi giai đoạn, cuộc đời ông đều đặt ra những vấn đề đáng suy ngẫm về tài năng, bản lĩnh, sự lựa chọn và trách nhiệm của người trí thức trước những bước ngoặt của lịch sử.

Dấu ấn đặc biệt trong mối liên hệ giữa Ngô Thì Nhậm với Văn Miếu - Quốc Tử Giám là thời gian ông đảm nhiệm công việc tại Quốc Tử Giám dưới triều Tây Sơn. Qua bài phú Thái học môn lâu phú, ông để lại những dấu tích đáng chú ý về mối gắn bó với ngôi trường này.

"Tầm vóc của Ngô Thì Nhậm không chỉ thể hiện ở hoạt động chính trị, ngoại giao và văn chương mà còn ở tư duy, khả năng ứng xử trước hoàn cảnh và những suy ngẫm về việc học, việc dùng người, trách nhiệm của người cầm quyền và người trí thức. 

Những quan điểm của ông về giáo dục, về tổ chức việc học, xây dựng đội ngũ thầy giáo, giữ gìn kỷ cương thi cử và phát huy tinh thần trọng học cần được tiếp cận trên cơ sở tư liệu lịch sử, đặt trong bối cảnh tư tưởng và thực tiễn của thời đại ông. 

Điều cần nhấn mạnh là việc nghiên cứu Ngô Thì Nhậm không nên chỉ dừng lại ở sự ngưỡng mộ tài năng hay việc khẳng định những đóng góp đã được ghi nhận. Một nhân vật lịch sử có tầm vóc càng lớn càng cần được nhìn nhận từ nhiều chiều cạnh, trong mối quan hệ giữa con người với thời đại, giữa tư tưởng với hành động, giữa lý tưởng và những lựa chọn thực tiễn" - TS Lê Xuân Kiêu nhấn mạnh.

Hội thảo khoa học "Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm (1746-1803) và truyền thống khoa bảng dòng họ Ngô Thì làng Tả Thanh Oai, Hà Nội" hướng tới kỷ niệm 950 năm thành lập Quốc Tử Giám (1076-2026) và 280 năm ngày sinh Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm (1746-1803).

PGS.TS Bùi Xuân Đính với tham luận "Truyền thống khoa bảng dòng họ Ngô Thì làng Tả Thanh Oai".

Tham luận tại hội thảo, PGS.TS Bùi Xuân Đính nhận định: Nói đến sự nghiệp chính trị của các vị đại khoa làng Tả Thanh Oai phải nhắc đến Ngô Thì Nhậm - con trai trưởng của Ngô Thì Sĩ. 

Ông trải nhiều chức quan thời vua Lê Hiển Tông, làm thầy dạy cho Trịnh Tông (Trịnh Khải). Năm Canh Thân (1780), ông giữ chức Hữu Thị lang Bộ Công. 

Khi triều Lê sắp sụp đổ, Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ hai (1788), Ngô Thì Nhậm được Nguyễn Huệ tin dùng, bổ chức Tả Thị lang Bộ Lại, tước Tình Phái hầu, cùng với Ngô Văn Sở cai quản Bắc Hà. 

Theo văn bia, thủy tổ họ Ngô làng Tả Thanh Oai (văn bia ghi theo số lùi là đời thứ 13, chúng tôi gọi là đời thứ nhất) là Triệu tổ Phúc Cơ công, đến Ngô Thì Nhậm, tác giả văn bia, là đời thứ 13, nối đời hoạn lộ và khoa bảng. Dòng họ có 5 tiến sĩ, ở chi Ất đời thứ 9 có Ngô Đình Thạc đỗ khoa Canh Thìn (1700); Em Ngô Đình Thạc là Ngô Đình Chất đỗ khoa Tân Sửu (1721); Ngô Tuấn Dị đỗ khoa Mậu Thìn (1688). 

Đến đời thứ 12, Ngô Thì Sĩ đỗ hoàng giáp khoa Bính Tuất (1766), con trai ông là Ngô Thì Nhậm đỗ tiến sĩ khoa Ất Mùi (1775). Về sau còn có Ngô Điền đỗ hoàng giáp khoa Tân Sửu (1841), cả thi Hội và thi Đình, ông đều đỗ thứ hai.

Hội thảo đã nhận được 27 bài tham luận từ các nhà khoa học, nhà nghiên cứu và hậu duệ dòng họ, tập trung vào ba nhóm vấn đề chính: Quê hương, gia đình và truyền thống khoa bảng của dòng họ Ngô Thì làng Tả Thanh Oai; Thân thế, sự nghiệp, đóng góp của Tiến sĩ Ngô Thì Nhậm và các danh nhân dòng họ Ngô Thì, cùng mối liên hệ với Văn Miếu - Quốc Tử Giám; Công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của dòng họ Ngô Thì từ di tích, trước tác đến giáo dục truyền thống cho các thế hệ hôm nay. 

Các tham luận trình bày tại Hội thảo đã góp phần làm sâu sắc hơn nhận thức về một danh nhân tiêu biểu của lịch sử dân tộc, về truyền thống hiếu học của dòng họ Ngô Thì và về những giá trị bền vững của nền văn hiến Thăng Long - Hà Nội.