Tiết kiệm điện: từ 'chi phí bắt buộc' đến lợi thế cạnh tranh

Quan trọng hơn, một "nguồn điện mới" đang dần hình thành, không nằm trong các nhà máy hay quy hoạch điện mà nằm ngay trong phần điện năng chưa được sử dụng hiệu quả của doanh nghiệp.

Đầu tư công nghệ hiện đại cũng là cách giảm tiêu thụ điện sản xuất. Ảnh: TL

Doanh nghiệp biến chi phí điện thành lợi thế

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là cách doanh nghiệp nhìn nhận điện năng, từ chi phí cố định sang tài nguyên có thể quản trị.

Tại Trung tâm thương mại AEON Tân Phú Celadon (TPHCM), tiết kiệm điện không còn là khẩu hiệu mà được lượng hóa bằng hiệu quả tài chính cụ thể. Đại diện trung tâm cho biết, mỗi năm đơn vị tiết kiệm cả tỉ đồng tiền điện nhờ triển khai đồng bộ các giải pháp công nghệ và vận hành.

Chiến lược không dừng ở thay thế thiết bị, mà là tái cấu trúc toàn bộ hệ thống năng lượng. Trung tâm đầu tư điện mặt trời để bổ sung nguồn tại chỗ, đồng thời nâng cấp hệ thống kỹ thuật với biến tần cho quạt và bơm, tối ưu hệ thống lạnh trung tâm và chuyển sang đèn LED hiệu suất cao.

Đáng chú ý, hệ thống quản lý tòa nhà BMS đóng vai trò trung tâm điều phối, cho phép theo dõi và tối ưu tiêu thụ điện theo thời gian thực. Điện vì thế không còn là chi phí thụ động mà trở thành dòng dữ liệu có thể phân tích và điều chỉnh liên tục.

Tòa nhà đồng thời tận dụng ánh sáng tự nhiên, tăng mảng xanh và tối ưu thông gió để giảm tải điều hòa. Ở cấp độ vận hành, dữ liệu tiêu thụ được theo dõi theo ca, theo ngày và phân tích định kỳ nhằm duy trì hiệu suất.

Nhờ cách tiếp cận đa lớp này, lượng điện tiết kiệm đạt khoảng 1.694 MWh trong năm 2024 và ước lên 2.616 MWh vào năm ngoái, tương đương mức tiêu thụ của hàng ngàn hộ gia đình. Nói cách khác, trung tâm đã "tạo ra" một nguồn điện của riêng mình mà không cần xây dựng nhà máy.

Tại Công ty cổ phần Thép Hòa Phát Dung Quất, hệ thống thu hồi nhiệt dư giúp tự cung khoảng 90% nhu cầu điện; riêng năm 2025, sản lượng điện tự phát đạt khoảng 2,85 tỉ kWh, tương đương một nhà máy điện quy mô trung bình, quy đổi giá trị lên tới hàng ngàn tỉ đồng.

Theo Phó giám đốc Hoàng Ngọc Phượng, chủ động năng lượng không chỉ giảm chi phí mà còn bảo đảm sản xuất liên tục. Doanh nghiệp cũng vừa khởi công phân kỳ 2 dự án điện mặt trời 22,5 MWp cùng Horus Power, nhằm tăng tự chủ điện sạch và giảm phát thải. Toàn dự án gần 600 tỉ đồng (79,2 MWp), sẽ cung cấp hơn 115 triệu kWh/năm và cắt giảm khoảng 78.000 tấn CO₂.

Trong ngành dệt may, nơi biên lợi nhuận mỏng, tiết kiệm điện gắn trực tiếp với khả năng giữ đơn hàng. Ông Trần Như Tùng, Chủ tịch Dệt may Thành Công, cho biết doanh nghiệp đã triển khai điện mặt trời áp mái tại một số nhà xưởng nhằm giảm phụ thuộc vào điện lưới và đáp ứng yêu cầu của khách hàng quốc tế.

"Các đối tác ngày càng yêu cầu minh bạch về phát thải và năng lượng. Nếu không chuyển đổi, doanh nghiệp có thể mất đơn hàng ngay từ vòng đánh giá", ông Tùng nói.

Ở các doanh nghiệp điện tử miền Bắc, hệ thống điện mặt trời công suất lớn không chỉ giúp giảm chi phí mà còn đảm bảo vận hành ổn định trong giờ cao điểm, yếu tố sống còn với dây chuyền sản xuất liên tục.

Điểm chung của các mô hình này là một sự chuyển dịch căn bản: doanh nghiệp không chỉ "tiết kiệm điện", mà đang "sản xuất thêm điện" thông qua hiệu quả.

Áp lực chuyển đổi và những nút thắt

Dù hiệu quả đã được chứng minh, quá trình chuyển đổi vẫn đối mặt nhiều rào cản. Trước hết là chi phí đầu tư ban đầu. Với hệ thống điện mặt trời quy mô 1-1,5 MWp, chi phí có thể lên tới 14-15 tỉ đồng, mức không nhỏ với nhiều doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ.

Ông Trần Như Tùng đánh giá, chi phí đầu tư ban đầu vẫn là bài toán lớn, không phải doanh nghiệp nào cũng có thể triển khai ngay. Kế đến là hạn chế về dữ liệu và công nghệ. Không ít cơ sở vẫn vận hành trên dây chuyền lạc hậu, thiếu hệ thống đo lường và giám sát, khiến việc tối ưu mang tính kinh nghiệm hơn là khoa học. Theo World Bank, thiếu hệ thống quản trị dữ liệu năng lượng là một trong những rào cản lớn nhất đối với hiệu quả năng lượng tại các nền kinh tế đang phát triển.

Với yếu tố quản trị, ở nhiều nơi, kiểm toán năng lượng vẫn mang tính hình thức, chưa trở thành công cụ điều hành thực sự. Tuy nhiên, một xung đột lớn đang lộ rõ khi tốc độ chuyển đổi của doanh nghiệp nhanh hơn khả năng thích ứng của hệ thống điện và chính sách.

AEON Tân Phú Celadon tái cấu trúc hệ thống năng lượng. Ảnh: LH

Làn sóng điện mặt trời áp mái tại nhà máy tăng nhanh nhưng bài toán chuyển sang khả năng hấp thụ của lưới. Ở một số nơi, doanh nghiệp rơi vào nghịch lý có điện sạch tại chỗ nhưng không thể phát hết công suất do giới hạn kỹ thuật và cơ chế đấu nối, khiến thời gian hoàn vốn kéo dài và hiệu quả đầu tư giảm.

Công nghệ lưu trữ năng lượng như pin BESS được kỳ vọng giải bài toán này, giúp tận dụng điện mặt trời và giảm áp lực giờ cao điểm, nhưng chi phí còn cao và thiếu cơ chế khuyến khích đủ rõ. Một đại diện doanh nghiệp năng lượng cho rằng doanh nghiệp đã sẵn sàng đầu tư nhưng còn thiếu mảnh ghép cuối là hạ tầng và chính sách.

Vấn đề vì vậy không chỉ dừng ở khuyến khích tiết kiệm điện mà là thiết kế lại thị trường điện theo hướng phản ánh đúng giá trị hiệu quả năng lượng. Khi phần điện tiết kiệm chưa thể giao dịch như một loại tài nguyên, động lực đầu tư vẫn bị giới hạn

"Nguồn điện ảo" và trục dịch chuyển năng lượng

Trong một nền kinh tế tăng trưởng nhanh, mỗi kWh tiết kiệm không còn chỉ là chi phí giảm đi mà là một đơn vị nguồn cung được bổ sung. Nếu duy trì mức tiết kiệm 3% điện năng mỗi năm như chỉ đạo của Thủ tướng, quy mô này tương đương hàng tỉ kWh, ngang một nhà máy điện lớn nhưng không cần vốn đầu tư, không độ trễ xây dựng và có thể huy động gần như ngay lập tức.

Điện mặt trời cũng là hướng đi của nhiều doanh nghiệp. Ảnh: TL

Về bản chất kinh tế, hiệu quả năng lượng là "nguồn điện rẻ nhất" khi chi phí biên gần như bằng 0 và rủi ro triển khai thấp. International Energy Agency ước tính nguồn này có thể đóng góp hơn 40% mức giảm nhu cầu điện trong trung hạn nếu được khai thác đầy đủ. Nói cách khác, áp lực cung ứng phần lớn nằm ngay trong dư địa tối ưu hóa của sản xuất và tiêu dùng hiện hữu.

Sự dịch chuyển mang tính cấu trúc nằm ở trục tư duy. Trong thời gian dài, thị trường vận hành theo logic phía cung, tăng công suất và xây thêm nhà máy. Khi dư địa này thu hẹp bởi vốn, hạ tầng và ràng buộc môi trường, trọng tâm buộc phải chuyển sang phía cầu, nơi điện tiết kiệm được xem là phần tạo thêm cho hệ thống.

Tuy nhiên, "nguồn điện ảo" không hiện hữu mà phân tán trong hàng triệu quyết định vận hành. Nó chỉ được giải phóng khi hội tụ đủ động lực kinh tế, công nghệ đo đếm tối ưu và khung chính sách cho phép chuyển hóa thành giá trị. Nếu không, nghịch lý sẽ kéo dài khi doanh nghiệp tăng tốc tiết kiệm còn hệ thống vẫn phải mở rộng nguồn cung.