Tiết kiệm điện và dịch chuyển phụ tải 'Nguồn dự phòng' quan trọng cho an ninh năng lượng

Sức ép từ “cú sốc” thời tiết và áp lực vận hành

Sự trở lại của hiện tượng El Nino vào giữa năm 2026, với xác suất dự báo lên tới 80 - 90%, đã đẩy hệ thống điện quốc gia vào giai đoạn thử thách khắc nghiệt. Những đợt nắng nóng gay gắt đến sớm khiến nhu cầu sử dụng điện tăng vọt.

Cán bộ Đội Quản lý điện lực khu vực Lục Ngạn (Bắc Ninh) tuyên truyền sử dụng điện cho các em học sinh qua sách tranh. Ảnh: EVNNPC

Tại Tọa đàm “Tiết kiệm điện: Giải pháp cho mùa nắng nóng” do Tạp chí Công Thương tổ chức ngày 11/6, Phó Trưởng phòng Điều độ, Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện Quốc gia (NSMO) Phạm Minh Đức cho biết, trong đợt cao điểm từ 23 - 28/5 vừa qua, công suất cực đại của toàn hệ thống đã chạm mốc 58.100 MW, với sản lượng điện tiêu thụ trong ngày đạt tới 1,2 tỷ kWh. Riêng tại miền Bắc, công suất đỉnh đạt gần 30.000 MW, tăng tới 27,5% so với cùng kỳ năm 2025. Mức tăng thêm 1.800 MW này tương đương với tổng công suất của Nhà máy Thủy điện Hòa Bình hiện nay.

Áp lực này đe dọa trực tiếp sự an toàn của hạ tầng kỹ thuật. Ông Đức phân tích, khi nguồn điện tại chỗ ở miền Bắc không đủ đáp ứng công suất đỉnh, hệ thống buộc phải thực hiện truyền tải hàng ngàn MW từ miền Trung và miền Nam ra Bắc thông qua trục xương sống 500kV. Việc duy trì dòng công suất lớn trong thời gian dài dưới nhiệt độ ngoài trời 38 - 41 độ C làm gia tăng rủi ro cho các thiết bị như máy biến áp, đường dây, đồng thời gây hiện tượng "om nhiệt", khiến thiết bị khó thoát nhiệt, tiềm ẩn nguy cơ sự cố.

Bên cạnh đó, các nguồn phát điện truyền thống đang đối mặt với khó khăn kép. Thủy điện thiếu nước do El Nino, trong khi các nhà máy nhiệt điện than bị suy giảm hiệu suất do nhiệt độ nước làm mát tăng quá cao, buộc phải giảm công suất để bảo đảm tiêu chuẩn kỹ thuật. Trước thực trạng này, Phó Trưởng ban Kinh doanh và mua bán điện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) Trần Viết Nguyên khẳng định, quản lý phía cầu và tiết kiệm điện là giải pháp chiến lược ưu tiên hàng đầu.

Theo ông Nguyên, có ba lý do cốt yếu khiến tiết kiệm điện trở nên cấp bách. Thứ nhất, năng lượng sơ cấp (than, khí) là hữu hạn và Việt Nam đã phải nhập khẩu nhiên liệu từ nhiều năm nay. Thứ hai, tiết kiệm điện là "nguồn năng lượng đầu tiên" có chi phí thấp, chỉ cần thay đổi hành vi nhỏ đã giúp tiết kiệm điện. Theo tính toán của Ngân hàng Thế giới (WB), chi phí để tiết kiệm 1 kWh điện chỉ bằng 1/4 - 1/5 chi phí tạo ra 1 kWh điện. Thứ ba, tiết kiệm điện góp phần hình thành ý thức trách nhiệm cộng đồng, qua đó bảo đảm an ninh năng lượng, phát triển bền vững.

Trên thực tế, người dân, doanh nghiệp đã có nhiều giải pháp tiết kiệm điện hiệu quả. Trưởng phòng Dự án và Bảo trì, Công ty TNHH Crystal Martin Việt Nam Lưu Kim Long cho biết, doanh nghiệp đã áp dụng lộ trình tiết kiệm năng lượng qua 3 bước. Đầu tiên, áp dụng giải pháp không chi phí/chi phí thấp bằng cách thay đổi thói quen, vận hành thiết bị đúng kế hoạch, đặc biệt là chống rò rỉ hệ thống khí nén (nơi lãng phí tới 80% năng lượng). Tiếp đến, cải tiến hệ thống điều hòa thông gió, thay vì lấy khí tươi 40 độ C trực tiếp từ ngoài trời, doanh nghiệp bổ sung hệ thống làm mát bằng nước ngưng để tiền xử lý nhiệt độ khí đầu vào; lắp đặt hệ thống giám sát năng lượng, từ đó đưa ra ngưỡng hiệu suất tối ưu cho từng khu vực, thiết bị. Sau cùng là đào tạo nâng cao nhận thức cho toàn thể cán bộ, nhân viên, đặc biệt là cán bộ quản lý năng lượng để triển khai các giải pháp tiết kiệm năng lượng.

Song hành cùng doanh nghiệp, EVN đã đẩy mạnh chương trình Điều chỉnh phụ tải và dịch chuyển phụ tải khỏi khung giờ cao điểm. Trong đợt nắng nóng cuối tháng 5/2026, lượng công suất tối đa dịch chuyển được lên tới gần 1.000 MW, góp phần cực quan trọng trong việc giữ hệ thống vận hành ổn định và an toàn.

Thay đổi thói quen để tiết kiệm ngay 10% tiền điện

Theo ông Phạm Minh Đức, hệ thống điện quốc gia, đặc biệt là miền Bắc, đang chịu áp lực cung ứng rất lớn khi mùa nắng nóng dự báo kéo dài đến tháng 9. Rủi ro này sẽ nghiêm trọng hơn nếu xảy ra sự cố lưới truyền tải hoặc các tổ máy phát điện. Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2026 - 2030 gây áp lực mạnh lên nhu cầu phụ tải, cùng những bất ổn về nguồn nhiên liệu sơ cấp toàn cầu do biến động địa chính trị, việc bảo đảm an ninh cung ứng điện trở thành thách thức sống còn.

Ông Đức nhấn mạnh, áp lực lớn nhất tập trung vào khung giờ cao điểm tối (17h30 - 22h30). "Chúng tôi xác định tiết kiệm điện và dịch chuyển phụ tải không chỉ là giải pháp tình thế mà là nguồn dự phòng quan trọng, có chi phí thấp và triển khai nhanh. Việc này giúp bảo đảm vận hành an toàn hệ thống điện, giảm huy động nguồn điện giá cao và tích trữ nguồn lực cho các đợt nắng nóng tiếp theo”, ông Đức chia sẻ.

Để thực hiện hiệu quả Chỉ thị số 09/CT-TTg, Chỉ thị số 10/CT-TTg về tiết kiệm năng lượng, các chuyên gia khuyến nghị, người dân nên đặt điều hòa từ 26 độ C, tắt thiết bị điện không cần thiết, hạn chế sử dụng các thiết bị công suất lớn (máy sấy, máy giặt) trong khung giờ cao điểm 17h30 đến 22h30 - thời điểm mà nguồn điện mặt trời không còn và áp lực hệ thống lên cao nhất. Việc thay đổi thói quen này có thể giúp tiết kiệm ngay 10% hóa đơn tiền điện hàng tháng, ông Trần Viết Nguyên cho biết.

Với các khách hàng công nghiệp, cần rà soát lại dây chuyền sản xuất, bố trí ca kíp hợp lý để tránh khung giờ cao điểm tối; thay thế thiết bị có hiệu suất sử dụng điện thấp.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Lưu Kim Long cho rằng trong khi thiết bị gia dụng đã có dán nhãn năng lượng rõ ràng thì trong sản xuất công nghiệp (như điều hòa, thông gió) lại thiếu sự đánh giá hiệu suất tổng thể khi lắp đặt. Việc chỉ chú trọng vào hiệu suất của từng thiết bị rời rạc khiến vận hành hệ thống vẫn mang tính cảm tính, chỉ phát hiện lãng phí khi lắp đặt thiết bị đo lường. Do đó, cần có quy định cụ thể về mức hiệu suất tối thiểu hoặc hiệu suất định mức cho hệ thống công nghiệp và yêu cầu kiểm tra, đánh giá bắt buộc trước khi vận hành.

Các đại biểu cũng thống nhất rằng việc khuyến khích lắp đặt điện mặt trời mái nhà kết hợp với pin lưu trữ với các khách hàng công nghiệp là giải pháp căn cơ để giảm tải cho lưới điện quốc gia. Bên cạnh đó, cần tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền về tiết kiệm điện. Khi mỗi khách hàng đều coi tiết kiệm điện là một nguồn dự phòng quan trọng, chúng ta sẽ có đủ nguồn lực để thúc đẩy đất nước phát triển bền vững trước mọi biến động của thời tiết và kinh tế toàn cầu.