Tiểu thuyết Vĩnh Quyền: Nghệ thuật tự sự

Nhà văn Vĩnh Quyền. Ảnh: NVCC

Ở đó, lịch sử hiện lên qua số phận con người; chiến tranh được nhìn từ những hệ lụy kéo dài trong đời sống tinh thần; thiên nhiên hiện diện như một miền an trú, một nguồn an ủi và thanh lọc.

Đọc tiểu thuyết Vĩnh Quyền, có thể nhận ra mối quan tâm bền bỉ của nhà văn: con người sau đổ vỡ sẽ sống tiếp ra sao, ký ức đau thương được mang theo như thế nào, và đâu là con đường để đi tới sự bình an trong tâm hồn.

Nhiều nhân vật của ông là những trí thức tài hoa, nhạy cảm, luôn bị đặt giữa các giao lộ lớn của lịch sử và đời sống: giữa chiến tranh và hòa bình, giữa truyền thống và hiện đại, giữa bổn phận và khát vọng cá nhân, giữa mặc cảm và nhu cầu tự cứu rỗi. Từ đó, tiểu thuyết của ông mở ra những suy ngẫm về sự hòa giải và năng lực chữa lành của văn chương.

Đà Nẵng cuối tuần có cuộc trao đổi với nhà văn Vĩnh Quyền quanh các vấn đề đã góp phần định hình diện mạo tiểu thuyết của ông: cảm hứng lịch sử, nghệ thuật tự sự với điểm nhìn đa chiều.

* Ngay trang đầu của Mảnh vỡ của mảnh vỡ đã đưa người đọc trở về mốc lịch sử cụ thể: Ngày 29/3/1975, thành phố Đà Nẵng, trong diễn tiến đại thắng mùa xuân 1975. Việc chọn điểm mở đầu như vậy gợi suy nghĩ chiến tranh và hòa bình là nguồn cảm hứng lớn trong sáng tác của ông. Ông giải thích điều này như thế nào?

Hai tiểu thuyết khởi nghiệp, Vầng trăng ban ngày (1984) và Mạch nước trong (1986) được viết từ cảm hứng lịch sử, giai đoạn bi tráng của đất nước đầu thế kỷ 20, với những nhân vật Thái Phiên, Trần Quý Cáp, Duy Tân…

Từ năm 2000 đến nay, vẫn nguồn cảm hứng ấy, nhưng tuyến truyện trong tiểu thuyết tôi không còn phát triển từ cuộc đời, hành tung của các nguyên mẫu lịch sử. Tôi chọn “cảm hứng lịch sử” thay vì “tiểu thuyết lịch sử”.

Nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Thị Tịnh Thy, giúp tôi hiểu hơn về công việc của mình: “Nếu Mạch nước trong là tiểu thuyết lịch sử, Trong vô tận ( 1 ) là tiểu thuyết có đề tài lịch sử thì Mảnh vỡ của mảnh vỡ ( 2 ) là tiểu thuyết thuộc thể loại tân lịch sử. Nghĩa là, tiểu thuyết tân lịch sử vẫn chọn đề tài lịch sử, nhưng là lịch sử được kể lại chứ không phải “hiện thực lịch sử”. (Cảm hứng lịch sử trong tiểu thuyết của Vĩnh Quyền/ Đề tài khoa học, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế, 2021).

* Trong tiểu thuyết của ông, chiến tranh không được kể theo lối trực diện trận mạc, mà đi vào chiều sâu của ký ức, dư chấn, những đổ vỡ đời sống và vết thương tinh thần kéo dài sau tiếng súng. Phải chăng điều khiến ông day dứt hơn cả là số phận con người trong và sau chiến tranh?

Đúng vậy. Tuổi trẻ tôi nằm trong thời kỳ chiến tranh khốc liệt. Nhưng những trang tiểu thuyết của tôi về chiến tranh được viết sau ba mươi năm đất nước hòa bình.

Chiến tranh, nhất là chiến tranh vệ quốc và thống nhất đất nước, là ký ức không phai của dân tộc, là đề tài không cũ trong văn học. Văn học trong chiến tranh tập trung ca ngợi chủ nghĩa anh hùng, cổ vũ tinh thần quyết chiến đã hoàn thành nhiệm vụ. Sau đại thắng, và khi có đủ độ lùi thời gian, văn học về chiến tranh của chúng ta có điều kiện tiếp cận sâu hơn phận người trong chiến tranh, chia sẻ những giá trị chung với thế giới bên ngoài.

Các tiểu thuyết của tôi, Mảnh vỡ của mảnh vỡ, Trong vô tận, và Vương phủ đang viết, là chuỗi ký ức đan xen, kết nối các mảnh đời long đong trên hành trình tìm kiếm hạnh phúc, trong và sau chiến tranh.

Mảnh vỡ của mảnh vỡ không có nhân vật trung tâm. Nhân vật của tôi là những sinh viên phong trào yêu nước ở đô thị miền Nam, “nhảy núi”, trở về thành phố sau 1975, để rồi đối mặt thử thách mới; là bà mẹ có con trưởng sĩ quan Cộng hòa, con thứ chỉ huy du kích xã; là hai người vợ, một Nam một Bắc, hàng năm hẹn gặp nhau ở đường 9 - Khe Sanh, tìm hài cốt chồng tử trận từ năm 1972; là người vợ lính không còn khả năng nhận xác chồng chôn cất, đã lén vào nhà xác bệnh viện quân y ôm ấp chồng qua đêm cuối cùng trên dương thế… Không thể kể hết ra đây.

Có thể tóm tắt giai đoạn sáng tác sau của tôi trong hơn hai mươi lăm năm qua vào thông điệp dẫn nhập Mảnh vỡ của mảnh vỡ: “Sống sót trong chiến tranh là một chuyện. Sống hạnh phúc trong thời bình là chuyện khác”.

Nhưng không chỉ có chiến tranh, tiểu thuyết của tôi còn “đa tình”. Mảnh vỡ của mảnh vỡ có rất nhiều mối tình vắt qua đôi bờ chiến tranh - hòa bình.

Và Trong vô tận thì hãy nghe PGS.TS. Nguyễn Thị Minh Thái bình luận: “Xuyên thấu từ nghĩa hiển thị lẫn nghĩa lặn chìm trong con chữ tiểu thuyết của Vĩnh Quyền, khi miêu tả tình yêu truyền đời, truyền kiếp, xuyên suốt một dòng tộc, trải qua năm thế hệ ở Huế. Chữ tiểu thuyết của Vĩnh Quyền rất đẹp và đẹp rất Huế. Những nhân vật nữ Trong vô tận thật ấn tượng. Họ chính là những khoảnh khắc/ những nơi chốn/ những mảnh tình riêng, đã nấn níu, đã yêu đầm đìa, chói chang, như dông gió, như lũ lụt, khiến vô tận trở nên hiện hữu” (Người Đô Thị, tháng 4/2021).

Những tác phẩm của nhà văn Vĩnh Quyền. Ảnh: NVCC

* Chiến tranh và hòa bình là đề tài lớn của văn chương Việt Nam và văn chương thế giới. Theo ông, nét riêng trong tác phẩm của mình nằm ở đâu?

Chiến tranh và hòa bình là dòng văn học chủ đạo hiện nay tại Việt Nam, đất nước trải qua cuộc chiến hơn hai mươi năm. Việc của mỗi nhà văn là tìm ra ngôn ngữ nghệ thuật riêng.

Tôi chọn thế hệ trí thức sinh ra, lớn lên ở đô thị miền Nam làm “nhóm nhân vật”. Rất quen thuộc, vì tôi là một trong số đó. Các hiện thực húy kỵ như trại cải tạo, vượt biên cũng sớm xuất hiện trong tác phẩm của tôi.

Sau câu hỏi “kể về ai, kể chuyện gì”, người viết phải trả lời tiếp câu hỏi “kể như thế nào”. Tôi chọn kết cấu phi tuyến tính, nối thực với mơ, sử dụng thủ pháp dán ghép điện ảnh và liên văn bản.

Qua “cuộc chơi cấu trúc” ấy, người đọc đi vào một không gian chồng lớp, một thời gian đảo chiều, để trôi theo dòng tâm thức và hoài niệm của các nhân vật xưng “tôi”; có khi hai, ba cái “tôi” cách nhau hàng thế kỷ đồng hiện, làm bật lên tính liên tục của lịch sử dòng tộc và lịch sử đất nước.

Cũng từ lựa chọn ấy, Trong vô tận trở thành tiểu thuyết Việt Nam đầu tiên mô tả trực diện sự kiện đối đầu quanh giàn khoan HD981 trên vùng biển Hoàng Sa của Việt Nam.

Thử thách mà tôi phải vượt qua là thiết lập hệ thống điểm nhìn đa chiều trong tự sự. Chiến tranh và hòa bình trong các tiểu thuyết của tôi, ngoài “cán bộ và nhân dân ta”, còn được nhìn từ những nhân vật vốn là “phản diện” trong văn học Việt Nam: như xuất thân gia đình phong kiến, phản động; viên chức, quân nhân chế độ Sài Gòn; lính Mỹ…

Khi đặt họ vào tác phẩm như những nhân vật có đời sống nội tâm, có tổn thương, có mặc cảm và cả nhu cầu được cảm thông, tôi từng băn khoăn liệu tác phẩm có cơ hội xuất bản hay không.

Cuối cùng, thực tế cho thấy tôi đã quá lo, chẳng có “thử thách” nào đáng kể. Hơn thế, trong lần xuất bản năm 2016, Nhà Xuất bản Hội nhà văn đã cho đăng một “phát ngôn” của tác giả trên bìa cánh tiểu thuyết Mảnh vỡ của mảnh vỡ: “Thái độ nhà văn xác định tính chân thực tác phẩm. Nhà văn không ca ngợi, lên án theo cách người không làm công việc nhà văn. Xuyên qua bên ngoài của nhân vật, nhà văn khám phá chuyển động bên trong và mô tả bằng ngôn ngữ văn học. Con người, đối tượng của nhà văn, dù là ai, đều được đối xử như nhau trong quá trình phát hiện, khám phá và mô tả”.

Đó là thái độ tôi chọn khi sáng tác Mảnh vỡ của mảnh vỡ, tiểu thuyết về đoạn trường hàn gắn vết thương chiến tranh và tìm kiếm tương lai trong xã hội mới, chế độ mới của thế hệ trí thức miền Nam sau 1975.

* Xin cảm ơn nhà văn Vĩnh Quyền về cuộc trao đổi nhiều gợi mở. Chúc ông dồi dào sáng tạo, và chúc Vương phủ sớm hoàn thiện, trở thành dấu ấn mới trên hành trình tiểu thuyết của mình!

-----------------------------------------
( 1 ) Giải Văn chương Đông Nam Á, 2021; Giải Nhì Cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn Việt Nam, 2016 - 2019.
( 2 ) Giải Nhì (không có giải Nhất) Cuộc thi tiểu thuyết Hội Nhà văn Việt Nam, 2011 - 2015.

MAI TRANG (thực hiện)