TikTok dính đòn chí mạng khi bị EU khép tội gây nghiện

TikTok đang bị EU thập diện mai phục

Kết luận sơ bộ từ cuộc điều tra này không chỉ là một lời cảnh báo, mà là một bản cáo trạng đanh thép nhắm thẳng vào "trái tim" của TikTok: thuật toán và thiết kế sản phẩm. Cơ quan quyền lực của lục địa già cho rằng ứng dụng này không đơn thuần là một công cụ giải trí vô thưởng vô phạt, mà được thiết kế một cách tinh vi để khai thác những điểm yếu tâm lý của con người, đẩy người dùng vào trạng thái sử dụng cưỡng chế. Đứng trước cáo buộc vi phạm Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA), ByteDance, tức công ty mẹ của TikTok đang đối mặt với nguy cơ phải nộp phạt khổng lồ hoặc buộc phải thay đổi hoàn toàn cách thức vận hành tại thị trường châu Âu, một tiền lệ chưa từng có trong lịch sử công nghệ.

Giải mã "cái bẫy" dopamine kỹ thuật số

Trọng tâm trong bản kết luận của Ủy ban châu Âu là việc chỉ mặt đặt tên những tính năng mà họ cho là "độc hại" đối với sức khỏe tâm thần người dùng. Khác với những lời chỉ trích chung chung trước đây, lần này EU đi sâu vào cơ chế vận hành của ứng dụng. Họ lập luận rằng sự kết hợp giữa tính năng cuộn vô hạn và chế độ tự động phát video đã tạo ra một dòng chảy nội dung không điểm dừng, triệt tiêu hoàn toàn các "điểm dừng tự nhiên" mà não bộ cần để đưa ra quyết định ngưng sử dụng. Khi một video kết thúc và video tiếp theo lập tức hiện ra chỉ trong tích tắc, người xem bị cuốn vào một trạng thái quán tính, khiến khái niệm thời gian trở nên nhạt nhòa.

Nguy hiểm hơn cả là hệ thống gợi ý cá nhân hóa cực mạnh, thứ được ví như "vũ khí bí mật" làm nên thành công của TikTok. EU mô tả thuật toán này hoạt động như một cỗ máy đọc vị tâm trí, liên tục nạp cho người dùng những nội dung kích thích sự tò mò và thỏa mãn tức thời. Cơ chế này tạo ra các đợt giải phóng dopamine liên tục trong não bộ, tương tự như phản ứng hóa học xảy ra khi con người tham gia vào các trò chơi may rủi. Mỗi cú lướt tay là một lần người dùng kỳ vọng vào một phần thưởng bất ngờ, và chính sự khó đoán định của nội dung tiếp theo là yếu tố giữ chân họ ở lại hàng giờ liền mà không hề hay biết.

Bên cạnh đó, hàng loạt thông báo đẩy được thiết kế để xuất hiện dồn dập cũng bị cơ quan chức năng châu Âu đưa vào tầm ngắm. Những thông báo này không chỉ đơn thuần là cập nhật tin tức, mà đóng vai trò như những lời nhắc nhở liên tục, lôi kéo người dùng quay trở lại ứng dụng bất cứ khi nào họ vừa rời mắt khỏi màn hình. Theo các nhà điều tra, tất cả những yếu tố thiết kế này không phải ngẫu nhiên mà có; chúng là kết quả của một chiến lược sản phẩm nhằm tối đa hóa thời gian giữ chân người dùng , chỉ số quan trọng nhất đối với doanh thu quảng cáo.

Một điểm vi phạm nghiêm trọng khác được bản báo cáo nhấn mạnh là sự thiếu trách nhiệm của TikTok trong việc đánh giá rủi ro. Theo Đạo luật Dịch vụ Kỹ thuật số (DSA) có hiệu lực tại châu Âu, các nền tảng trực tuyến lớn có nghĩa vụ pháp lý phải thực hiện các bài kiểm tra định kỳ để xem xét tác động của sản phẩm đối với sức khỏe thể chất và tinh thần của cộng đồng. Tuy nhiên, EU cáo buộc TikTok đã buông lỏng quy trình này, chưa thực hiện đầy đủ các đánh giá cần thiết để nhận diện và ngăn chặn những tác động tiêu cực mà thuật toán của họ gây ra cho hàng triệu người dùng tại lục địa già.

Tối hậu thư từ Brussels: Thay đổi cốt lõi hoặc trả giá đắt

Không dừng lại ở việc phê phán hay đưa ra các khuyến nghị mang tính tham khảo, Ủy ban châu Âu đã đặt lên bàn đàm phán những yêu cầu mang tính bắt buộc, đẩy TikTok vào thế chân tường. Thông điệp từ Brussels rất rõ ràng: TikTok phải thay đổi thiết kế cơ bản của dịch vụ tại thị trường châu Âu nếu muốn tiếp tục hoạt động yên ổn. Đây là một yêu cầu chưa từng có tiền lệ, can thiệp trực tiếp vào quyền tự quyết về sản phẩm của một tập đoàn công nghệ đa quốc gia.

Cụ thể, EU yêu cầu TikTok phải vô hiệu hóa hoặc điều chỉnh lại các tính năng bị gán mác là gây nghiện. Điều này có nghĩa là tính năng cuộn vô tận hay tự động phát có thể sẽ phải biến mất hoặc bị hạn chế đáng kể tại châu Âu. Thay vào đó, nền tảng này cần tích hợp các biện pháp kỹ thuật buộc người dùng phải "nghỉ ngơi" giữa các phiên sử dụng, phá vỡ mạch lướt liên tục để não bộ có thời gian hồi phục. Hơn nữa, hệ thống gợi ý nội dung, vốn là linh hồn của ứng dụng cũng bị yêu cầu phải cải tổ để trở nên ít "lún sâu" hơn, giảm thiểu khả năng tạo ra các bong bóng lọc thông tin hoặc các vòng lặp nội dung cực đoan.

Sức nặng của "tối hậu thư" này nằm ở chế tài xử phạt đi kèm. Dựa trên quy định của DSA, nếu TikTok không tuân thủ các yêu cầu trong giai đoạn xử lý tiếp theo, EU sẵn sàng áp dụng mức phạt lên tới 6% doanh thu toàn cầu của ByteDance. Với một đế chế công nghệ có doanh thu hàng trăm tỉ USD mỗi năm như ByteDance, con số 6% này tương đương với hàng tỉ USD tiền mặt, một cái giá quá đắt đỏ ngay cả với những gã khổng lồ giàu có nhất. Đây được xem là biện pháp răn đe mạnh mẽ nhất mà châu Âu từng áp dụng để nắn gân các tập đoàn công nghệ lớn (Big Tech), khẳng định rằng lợi nhuận doanh nghiệp không được phép đặt cao hơn sức khỏe cộng đồng.

Giới quan sát nhận định rằng cuộc chiến pháp lý này không chỉ ảnh hưởng đến túi tiền của TikTok mà còn đe dọa đến mô hình kinh doanh cốt lõi của họ. Nếu buộc phải thay đổi thuật toán tại châu Âu, sức hấp dẫn của ứng dụng chắc chắn sẽ suy giảm, kéo theo sự sụt giảm về thời gian sử dụng và doanh thu quảng cáo. Nguy hiểm hơn, nó có thể tạo ra hiệu ứng domino, khiến các cơ quan quản lý tại Mỹ và các quốc gia khác học theo, buộc TikTok phải "cai nghiện" cho người dùng trên phạm vi toàn cầu.

Giấc ngủ đánh mất của Gen Z và lời biện hộ từ gã khổng lồ

Động lực chính thúc đẩy hành động quyết liệt của EU chính là mối quan ngại sâu sắc về tác động của TikTok đối với thế hệ trẻ. Các số liệu được công bố trong quá trình điều tra đã vẽ nên một bức tranh đáng báo động về thói quen sinh hoạt của thanh thiếu niên châu Âu. TikTok được xác định là một trong những nền tảng được sử dụng nhiều nhất sau nửa đêm bởi nhóm người dùng từ 13 đến 18 tuổi. Thay vì chìm vào giấc ngủ để đảm bảo sự phát triển thể chất và trí tuệ, hàng triệu đứa trẻ đang chong đèn lướt điện thoại trong vô thức, bị cuốn vào những video ngắn kéo dài đến tận sáng hôm sau.

Thậm chí, dữ liệu còn chỉ ra một thực tế gây sốc khi có một nhóm đáng kể trẻ em trong độ tuổi từ 12 đến 15 dành tới 4 đến 5 giờ mỗi ngày trên ứng dụng này. Mức thời gian này tương đương với một nửa thời gian học tập tại trường, chiếm dụng gần như toàn bộ quỹ thời gian rảnh rỗi lẽ ra phải dành cho các hoạt động thể thao, giao tiếp xã hội hay phát triển kỹ năng sống. Các chuyên gia y tế của EU nhấn mạnh rằng thiết kế hiện tại của TikTok đang phá vỡ khả năng tự kiểm soát non nớt của trẻ em, làm gia tăng nguy cơ rối loạn lo âu, trầm cảm và các vấn đề về sự chú ý. Việc tiếp xúc quá nhiều với các nội dung hào nhoáng, phi thực tế cũng góp phần làm méo mó nhận thức về bản thân và cơ thể ở giới trẻ.

Trước những cáo buộc gay gắt này, TikTok đã ngay lập tức đưa ra phản hồi cứng rắn. Đại diện của nền tảng này tuyên bố rằng các đánh giá sơ bộ của EU là hoàn toàn "không có cơ sở" thực tế. Họ khẳng định công ty đã đầu tư rất nhiều nguồn lực để xây dựng các công cụ quản lý thời gian sử dụng, bao gồm tính năng nhắc nhở nghỉ ngơi và chế độ kiểm soát dành cho phụ huynh, cho phép cha mẹ giới hạn thời gian lướt web của con cái. TikTok cho rằng EU đang phủ nhận những nỗ lực này và có cái nhìn thiếu công bằng về mô hình hoạt động của họ.

Công ty chủ quản ByteDance cũng để ngỏ khả năng sẽ sử dụng mọi biện pháp pháp lý cần thiết để thách thức các kết luận của Ủy ban châu Âu. Họ lập luận rằng trải nghiệm người dùng hấp dẫn không đồng nghĩa với việc gây nghiện, và người dùng hoàn toàn có quyền lựa chọn cách thức giải trí phù hợp với mình.

Tuy nhiên, lập luận này vấp phải sự hoài nghi lớn từ giới chuyên môn, bởi ai cũng hiểu rằng trong cuộc chiến giữa ý chí con người và hàng nghìn kỹ sư thiết kế thuật toán, phần thắng hiếm khi thuộc về người dùng đơn lẻ. Cuộc đối đầu giữa TikTok và EU hiện nay không chỉ là câu chuyện pháp lý, mà là một phép thử quan trọng cho tương lai của nền kinh tế chú ý, nơi ranh giới giữa "thu hút" và "gây nghiện" cần được định nghĩa lại một cách rõ ràng và nhân văn hơn.

Bùi Tú