Tìm cách cứu bia đá cổ hơn 300 năm ở Thanh Hóa

Sáng 14-4, thông tin từ Sở VH-TT&DL tỉnh Thanh Hóa cho biết đơn vị này vừa có báo cáo gửi chủ tịch UBND tỉnh một số nội dung về di tích Bia và lăng mộ Lê Thì Hiến (tại xã Thọ Phú), được xếp hạng di tích lịch sử nghệ thuật từ năm 1993.

Hai tấm bia cổ 300 năm bị lãng quên

Theo đó, hai tấm bia đá tại khu vực Từ Vũ thờ danh tướng Lê Thì Hải (thuộc quần thể di tích Bia và lăng mộ Lê Thì Hiến) mang giá trị đặc biệt về lịch sử. Tuy nhiên, một trong hai tấm văn bia bị trưng dụng thành tường rào và tấm còn lại nằm trong vườn nhà dân.

Bia đá cổ hơn 300 năm bị trưng dụng làm tường rào nhà dân (ảnh chụp ngày 3-4). Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Theo Sở VH-TT&DL tỉnh Thanh Hóa, hai tấm bia này gồm, bia “Lê tướng công sự nghiệp huân danh” được dựng vào năm 1716, tức niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ 12, dưới triều vua Lê Dụ Tông (trị vì 1705–1729). Nội dung bia ca ngợi công trạng, tài thao lược của Lê Thì Hải trong giai đoạn đất nước nhiều biến động.

Hai là bia “Vạn thế phụng tự bi ký” cũng được dựng trong cùng thời kỳ đầu thế kỷ XVIII, thuộc giai đoạn ổn định tương đối của triều Lê Trung Hưng, phản ánh truyền thống tôn vinh công thần và đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của xã hội đương thời.

Theo hồ sơ khoa học lập năm 1993, hai tấm bia này nằm đối diện nhau theo trục Đông Tây, cách nhau khoảng 45m, trong khuôn viên đền thờ rộng khoảng 5.000 m², có tường bao bảo vệ. Tuy nhiên, theo thời gian, một phần đất di tích đã được giao cho người dân sử dụng để làm nhà ở.

Tấm bia đá cổ nằm trong vườn nhà dân. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Kết quả kiểm tra thực tế của Sở VH-TT&DL xác định cả hai tấm bia hiện nằm trong đất ở của một hộ gia đình tại xã Thọ Phú. Một tấm bia trong sân vườn, gần khu chăn nuôi và tấm còn lại bị xây gắn trực tiếp vào hệ thống tường rào, tiếp giáp đường dân sinh của địa phương.

Theo Sở VH-TT&DL tỉnh Thanh Hóa, việc trưng dụng bia đá vốn là hiện vật gốc của di tích không chỉ làm sai lệch không gian thờ tự mà còn tiềm ẩn nguy cơ bào mòn chữ khắc, nứt vỡ kết cấu và mất đi giá trị nguyên bản.

“Đáng lo ngại bởi văn bia thời Lê thường được khắc trên đá xanh, có giá trị cao về sử liệu học, giúp nghiên cứu chính xác niên đại, nhân vật và bối cảnh lịch sử”, Sở VH-TT&DL nhận định.

Sau nhiều năm bị trưng dụng làm tường rào nhà dân, tấm bia đá cổ hiện đã được chính quyền địa phương lên phương án xây dựng bảo vệ. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Nguyên nhân dẫn đến thực trạng nêu trên được Sở VH-TT&DL xác định do quá trình quản lý đất đai và di tích trong quá khứ còn chồng lấn, dẫn đến việc các hiện vật nằm xen kẽ trong khu dân cư mà chưa có biện pháp bảo vệ phù hợp. Từ đó dẫn đến bia bị trưng dụng làm tường rào và tấm còn lại gần khu chăn nuôi của nhà dân.

Ghi nhận củaPLO, nhiều người dân địa phương cho rằng, hai tấm tấm bia thời niên hiệu Vĩnh Thịnh (1705–1719) bị biến thành tường rào suốt nhiều năm qua. Theo người dân địa phương việc biến tấm bia thành tường rào cho thấy thiếu sự bảo vệ kịp thời đối với di tích lịch sử nhiều năm qua.

Tháng 8-2023, chính quyền địa phương đã lên phương án bảo tồn hai tấm bia đá cổ và di dời hộ dân ra khỏi khu vực di tích, tuy nhiên sau đó chính quyền địa phương lúng túng trong việc tìm đất di dời nhưng sau đó không thực hiện được do không tìm được vị trí đất, bồi thường, giải phóng mặt bằng.

Tấm bia đá cổ bên trong nhà dân. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Trước thực trạng này, Sở VH-TT&DL kiến nghị UBND tỉnh chỉ đạo địa phương sớm có giải pháp. Trước mắt, cần vận động hộ dân tháo dỡ phần tường rào gắn với bia, cải tạo không gian xung quanh, đảm bảo điều kiện bảo quản tối thiểu cho hiện vật.

Về lâu dài, tỉnh được đề xuất điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất, tiến tới giải phóng mặt bằng, phục hồi không gian di tích theo đúng hồ sơ gốc; đồng thời lập dự án tu bổ, tôn tạo nhằm phát huy giá trị của các tấm bia còn lại của một giai đoạn lịch sử dưới triều vua Lê Dụ Tông, cách đây hơn 3 thế kỷ trước.

Rà soát lại quy hoạch

Trao đổi với PV, bà Dương Thị Thoa, ngụ ở thôn Thọ Long, xã Thọ Phú (là mẹ đẻ ông Dương Bá Hùng - người chủ mảnh đất có tấm bia) cho biết: “Hiện gia đình tôi sống trên mảnh đất này nhiều đời nay. Từ nhỏ khi tôi lớn lên thì đã thấy hai tấm văn bia ở đó.

Khi xây dựng tường, gia đình tôi cũng nhận thức được giá trị lịch sử, văn hóa của di tích nên vẫn giữ nguyên không dám đập phá hay làm hư hỏng gì. Hơn nữa, trong quá trình xây dựng tường rào hàng chục năm trước cũng không ai đến can ngăn.

Bà Dương Thị Thoa chia sẻ với PV về việc hai tấm bia trên diện tích đất đứng tên con trai bà Thoa là Dương Bá Hùng. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Đến thời điểm hiện nay gia đình vẫn trông coi, thỉnh thoảng vẫn vệ sinh sạch sẽ và không xâm phạm, tác động mạnh vào hai tấm bia cổ 300 năm.

Hiện gia đình chúng tôi cũng rất đồng thuận với việc nhà nước tu bổ, tôn tạo, bảo vệ khu di tích và sẵn sàng di dời khi địa phương bố trí được nơi ở mới”.

Hiện nay gia đình tôi và con trai là Dương Bá Hùng đã chuyển đến đến nơi ở mới cách nhà cũ nơi có hai tấm bia khoảng 100m và chỉ lâu lâu mới trở về để lau dọn nhà”, bà Dương Thị Thoa cho biết thêm.

Ông Lê Mạnh Hùng, Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Phú, tỉnh Thanh Hóa cho biết địa phương đang cải tạo, bảo vệ khu vực di tích hai tấm bia nêu trên.

Hình ảnh tấm bia cổ từng bị trưng dụng thành tường rào bên đường dân sinh đang được chính quyền địa phương đã cho tháo dỡ phần tường rào gắn với bia cổ để có phương án bảo vệ. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

Theo Phó Chủ tịch UBND xã Thọ Phú, hiện gia đình ông Dương Bá Hùng đã đồng thuận tháo dỡ tường rào xây lấn vào thân bia. Xã tiến hành xây tường bao, vệ sinh môi trường, trồng cây xanh, tạo cảnh quan khang trang tại khu vực bia đá cổ.

Mặt trong của tấm bia cổ đang được xây dựng tường bao bảo vệ. Ảnh: ĐẶNG TRUNG

“Do là di tích cấp quốc gia, việc cải tạo đảm bảo giữ nguyên giá trị gốc. Về lâu dài, địa phương đề nghị hỗ trợ kinh phí trùng tu. Đồng thời, xã phối hợp rà soát quy hoạch, làm cơ sở di dời, đền bù, tái định cư cho hộ dân liên quan”, ông Hùng thông tin thêm.