Tìm lời giải cho tranh chấp hợp đồng xây dựng trong các dự án hạ tầng

Sự kiện quy tụ gần 200 chuyên gia, luật sư và nhà quản lý trong nước và quốc tế, cùng thảo luận về cơ hội và thách thức trong giải quyết tranh chấp xây dựng trong bối cảnh Việt Nam bước vào chu kỳ đầu tư hạ tầng quy mô lớn.

Hoàn thiện khung pháp lý hợp đồng xây dựng để giảm tranh chấp

Phát biểu khai mạc, ông Nguyễn Nam Trung, Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Việt Nam cho rằng, cùng với quá trình mở rộng đầu tư hạ tầng, các dự án xây dựng tại Việt Nam đang ngày càng phức tạp cả về quy mô lẫn cấu trúc pháp lý.

Các chuyên gia trao đổi về thách thức trong giải quyết tranh chấp hợp đồng xây dựng.

Theo ông Trung, việc tiếp cận các mô hình quản trị hợp đồng và giải quyết tranh chấp tiên tiến trên thế giới là yêu cầu cấp thiết để doanh nghiệp xây dựng nâng cao năng lực cạnh tranh và giảm thiểu rủi ro pháp lý.

Ông Nguyễn Bắc Thủy, Trưởng phòng Kinh tế và Hợp đồng xây dựng (Cục Kinh tế xây dựng – Bộ Xây dựng) cho biết Luật Xây dựng 2025 đã có nhiều điều chỉnh quan trọng liên quan đến hợp đồng xây dựng.

Theo đó, luật quy định rõ các nội dung từ hiệu lực hợp đồng, phân loại hợp đồng, bảo đảm thực hiện nghĩa vụ đến cơ chế sửa đổi, tạm dừng, chấm dứt hợp đồng cũng như các quy định về thanh toán, quyết toán và bồi thường thiệt hại.

Ông Thủy cho rằng các sửa đổi lần này nhằm bảo đảm tính thống nhất với Luật Đấu thầu và Bộ luật Dân sự, đồng thời tăng tính minh bạch và bình đẳng giữa các chủ thể trong hợp đồng xây dựng.

"Việc hoàn thiện khung pháp lý về hợp đồng xây dựng nhằm nâng cao tính minh bạch, giảm tranh chấp và phù hợp hơn với thực tiễn quản lý đầu tư xây dựng hiện nay", ông Thủy nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, dự thảo nghị định hướng dẫn hợp đồng xây dựng cũng mở rộng phạm vi điều chỉnh cho tất cả các loại hợp đồng xây dựng, bổ sung quy định về tiến độ thực hiện, hợp đồng theo kết quả đầu ra và yêu cầu lập tiến độ chi tiết đối với các hợp đồng EC, EP, PC.

Làn sóng đầu tư hạ tầng mở ra thị trường dự án lớn

Theo luật sư Đỗ Khôi Nguyên, Trưởng nhóm Trọng tài quốc tế – Công ty Luật YKVN, Việt Nam đang bước vào giai đoạn bùng nổ đầu tư hạ tầng với hàng loạt dự án quy mô lớn.

Ông Nguyên dẫn số liệu cho thấy tổng đầu tư công năm 2024 khoảng 26,8 tỷ USD, trong đó 17,2 tỷ USD dành cho hạ tầng giao thông. Bên cạnh đó, dự án đường sắt tốc độ cao Bắc – Nam dự kiến khoảng 67 tỷ USD và quy hoạch điện VIII ước tính cần khoảng 136,3 tỷ USD đầu tư đến năm 2030.

Theo ông Nguyên, quy mô đầu tư lớn này mở ra cơ hội đáng kể cho ngành xây dựng cũng như các dịch vụ pháp lý liên quan.

"Thị trường dự án lớn của Việt Nam ngày càng hấp dẫn và đang từng bước tiệm cận thông lệ quốc tế, đặc biệt trong lĩnh vực hợp đồng và giải quyết tranh chấp", ông Nguyên nhận định.

Luật Xây dựng mới đã làm rõ thứ tự áp dụng pháp luật giữa Luật Xây dựng, Luật Đấu thầu, Luật PPP và Bộ luật Dân sự, đồng thời bổ sung các quy định về bất khả kháng, thay đổi hoàn cảnh cơ bản và thiệt hại thỏa thuận trước.

Ngoài ra, Việt Nam cũng đang từng bước thừa nhận các cơ chế phổ biến trong hợp đồng quốc tế, cũng như khuyến khích quy trình giải quyết tranh chấp nhiều tầng.

Hạ tầng giao thông đang được đẩy mạnh đầu tư lớn tại TP.HCM.

Theo bà Vũ Thị Hằng, Trưởng Ban Thư ký Tố tụng VIAC, sự bùng nổ của các dự án hạ tầng và năng lượng quy mô lớn đang kéo theo nguy cơ gia tăng tranh chấp xây dựng.

Các dạng tranh chấp phổ biến hiện nay gồm chậm tiến độ, đội vốn, phạt chậm tiến độ hoặc chấm dứt hợp đồng.

Theo thống kê của VIAC, tổng giá trị các tranh chấp xây dựng được giải quyết tại trung tâm khoảng 35.250 tỷ đồng, với giá trị trung bình mỗi vụ khoảng 81,2 tỷ đồng.

"Tranh chấp xây dựng hiện nay ngày càng mang tính kỹ thuật cao, đòi hỏi phân tích tiến độ, định lượng thiệt hại và thường liên quan đến nhiều bên như tổng thầu EPC, nhà thầu phụ, tư vấn hay bảo hiểm", bà Hằng cho biết.

Bà Hằng cũng chỉ ra một số thách thức lớn đối với cơ chế giải quyết tranh chấp tại Việt Nam, như hệ sinh thái ADR trong xây dựng chưa phát triển đầy đủ, thiếu chuyên gia kỹ thuật độc lập và khó khăn trong việc áp dụng điều khoản giải quyết tranh chấp nhiều tầng.

"Việt Nam cần phát triển một hệ sinh thái giải quyết tranh chấp xây dựng chuyên nghiệp, tiệm cận các chuẩn mực quốc tế", bà Hằng nhấn mạnh.

Bài học quốc tế từ Malaysia và các mô hình FIDIC

Tại phiên thảo luận quốc tế, các chuyên gia đã chia sẻ nhiều kinh nghiệm thực tiễn trong việc xây dựng cơ chế giải quyết tranh chấp xây dựng.

Thẩm phán Lee Swee Seng, Tòa án Liên bang Malaysia cho biết nước này đã xây dựng tòa án chuyên biệt về xây dựng, giúp nâng cao hiệu quả xét xử các tranh chấp trong lĩnh vực đặc thù này.

Toàn cảnh Hội thảo về Trọng tài xây dựng Quốc tế TP.HCM 2026.

"Tòa án chuyên biệt về xây dựng giúp các thẩm phán có điều kiện tiếp cận sâu với các vấn đề kỹ thuật của ngành, từ đó nâng cao chất lượng xét xử và tính nhất quán trong các phán quyết", ông Lee cho biết.

Theo ông, một mục tiêu quan trọng của mô hình này là rút ngắn thời gian xử lý tranh chấp.

"Các vụ việc có thể được giải quyết trong vài tháng thay vì kéo dài nhiều năm như trước đây", ông Lee nói.

Bên cạnh đó, Malaysia còn áp dụng cơ chế phân xử theo Luật Thanh toán và phân xử ngành xây dựng (CIPAA) nhằm thúc đẩy thanh toán kịp thời trong ngành.

"Cơ chế phân xử theo luật CIPAA giúp thúc đẩy thanh toán đúng hạn và cung cấp một phương thức giải quyết tranh chấp nhanh, hiệu quả cho các dự án xây dựng", ông Lee chia sẻ.

Ở góc độ quốc tế, GS Sarwono Hardjomuljadi, Đại sứ FIDIC - chuyên gia Hội đồng giải quyết tranh chấp (DAAB) cho rằng, cơ chế DAAB không chỉ nhằm giải quyết tranh chấp mà quan trọng hơn là ngăn ngừa tranh chấp ngay từ đầu.

"Khi DAAB được thiết lập ngay từ khi ký hợp đồng, nhiều bất đồng có thể được xử lý kịp thời, tránh leo thang thành các tranh chấp lớn làm đình trệ dự án", ông Sarwono nhận định.

Trong khi đó, ông Ratan Singh, Chủ tịch Hội Pháp luật Xây dựng Ấn Độ cho rằng tranh chấp trong các dự án hạ tầng lớn thường xuất phát từ chậm tiến độ, thay đổi thiết kế hoặc biến động chi phí, những vấn đề phổ biến tại nhiều quốc gia đang phát triển.

"Để xử lý hiệu quả tranh chấp xây dựng, cần kết hợp nhiều cơ chế như phân xử kỹ thuật, trọng tài và tòa án, thay vì phụ thuộc vào một phương thức duy nhất", ông Ratan Singh khuyến nghị.