Tìm nguồn nhân lực nghiên cứu, bảo tồn di sản tư liệu Hán - Nôm

Các tư liệu Hán Nôm tại Hội An đang được sưu tầm, số hóa. Ảnh: LÊ LƯU

Thiếu đội ngũ kế cận

Tốt nghiệp chuyên ngành Hán - Nôm, Trường Đại học Khoa học (Đại học Huế) năm 2014, bà Lê Thị Lưu, cán bộ Phòng Nghiên cứu Khoa học, Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An, đã có hơn 10 năm gắn bó với công việc sưu tầm, số hóa và dịch thuật tư liệu Hán - Nôm.

Theo bà Lưu, kho tư liệu Hán - Nôm tại Hội An rất đồ sộ, bao gồm nhiều loại hình từ gia phả, khế ước, văn bản liên quan đến thừa kế, hoành phi, liễn đối... phản ánh sinh động đời sống xã hội, văn hóa của đô thị thương cảng Hội An xưa. Dù vậy, thời gian qua, Trung tâm cũng chỉ dịch thuật một số tư liệu cần thiết phục vụ nghiên cứu, hệ thống tư liệu còn rất nhiều. “Về lâu dài, các văn bản này cần được biên dịch, số hóa, hệ thống một cách khoa học bởi đây là nguồn sử liệu gốc có giá trị. Tuy nhiên, để thực hiện công việc này cần đội ngũ cán bộ được đào tạo chuyên ngành, trong khi số người lựa chọn Hán - Nôm để theo học ngày càng ít”, bà Lưu chia sẻ.

Gần 12 năm trước, lớp Hán - Nôm của bà Lưu chỉ có 11 sinh viên, trong đó có 2 người quê Đà Nẵng nhưng cũng chỉ mình bà Lưu làm đúng chuyên ngành. Một trong những nguyên nhân khiến ít người chọn ngành Hán Nôm, ngoài việc thiếu thông tin, số trường đào tạo không nhiều thì cơ hội việc làm hạn chế cũng trở thành rào cản.

Ông Phạm Phú Ngọc, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản văn hóa thế giới Hội An cho biết, từ năm 1990 công tác sưu tầm, nghiên cứu tư liệu Hán - Nôm đã được đơn vị triển khai, đến nay cơ bản hoàn tất việc sưu tầm, số hóa, hệ thống và lưu trữ, hướng đến xây dựng hồ sơ di sản tư liệu Hán - Nôm Hội An đề nghị ghi danh di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Tuy vậy, về lâu dài bài toán đội ngũ kế cận vẫn rất khó giải quyết bởi không nhiều người trẻ có đam mê theo học và nghiên cứu loại hình di sản này.

Việc đào tạo đội ngũ kế cận nghiên cứu Hán Nôm trở thành bài toán cần giải đáp. Ảnh: VĨNH LỘC

Thành phố Đà Nẵng là địa phương có không gian di sản rộng lớn với hệ thống đình, chùa, miếu, mộ cùng nhiều tư liệu Hán - Nôm quý như sắc phong, gia phả, địa bạ, văn bia, hoành phi, liễn đối... Những tư liệu này chứa đựng nhiều thông tin về quá trình khai phá, xác lập địa giới, tổ chức làng xã, tín ngưỡng và đời sống cư dân xứ Quảng.

Theo ông Bùi Văn Tiếng, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử thành phố Đà Nẵng, với sự phát triển của công nghệ và trí tuệ nhân tạo, việc hỗ trợ dịch thuật hiện nay thuận lợi hơn trước. Điều quan trọng là phải hệ thống, số hóa và nghiên cứu các tư liệu một cách chi tiết, khoa học.

Tổng kiểm kê, số hóa di sản Hán Nôm

Thực tế cho thấy, dù công nghệ ngày càng phát triển, vai trò của các nhà nghiên cứu Hán - Nôm vẫn khó có thể thay thế hoàn toàn. Việc xác định chính xác nội dung, niên đại, địa danh, chức danh hay bối cảnh lịch sử của một văn bản đòi hỏi phải có chuyên môn và quá trình đối chiếu kỹ lưỡng.

Theo TS. Nguyễn Hoàng Thân, nguyên Giám đốc Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Đà Nẵng, giá trị nguồn tư liệu Hán - Nôm trên địa bàn thành phố là không bàn cãi. Trong đó, hệ thống Ma nhai Ngũ Hành Sơn được UNESCO ghi danh Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương là minh chứng rõ nét. Dù vậy, hiện vẫn chưa có thống kê đầy đủ về số lượng tư liệu Hán - Nôm trên toàn thành phố cũng như vị trí phân bố, tình trạng bảo quản và giá trị của từng nhóm tư liệu.

Đà Nẵng cần sớm triển khai chương trình tổng kiểm kê tư liệu Hán - Nôm toàn thành phố, thống nhất biểu mẫu mô tả và xây dựng cơ sở dữ liệu dùng chung. “Sau kiểm kê cần phân loại tư liệu theo mức độ giá trị và tình trạng vật lý để có phương án bảo quản, phục chế phù hợp. Những tư liệu đặc biệt quý hiếm, có nguy cơ hư hỏng cao cần được ưu tiên xử lý”, ông Thân đề xuất.

Việc bảo tồn tư liệu Hán Nôm sẽ giúp di sản tiếp tục “sống” trong đời sống văn hóa hiện đại. Ảnh: VĨNH LỘC

Cùng với bảo quản vật thể, số hóa được xem là giải pháp quan trọng. Đặc biệt, số hóa không chỉ dừng ở việc chụp ảnh và lưu bản sao mà cần thực hiện theo tiêu chuẩn thống nhất, gồm hình ảnh độ phân giải cao, thông tin thư mục, phiên âm, dịch nghĩa, chú giải và từ khóa tra cứu.

“Bảo tồn tư liệu Hán - Nôm không chỉ là lưu giữ những văn bản cổ mà còn là gìn giữ ký ức của vùng đất. Tổng kiểm kê, bảo quản khoa học, số hóa đồng bộ gắn với đào tạo đội ngũ nghiên cứu kế cận sẽ giúp Đà Nẵng nhận diện đầy đủ hơn nguồn di sản quý giá đang tồn tại trong cộng đồng”, TS. Nguyễn Hoàng Thân phân tích. Ông cho rằng, khi được giải mã và đưa vào đời sống, những trang tư liệu Hán - Nôm có thể trở thành nguồn tài nguyên phục vụ nghiên cứu lịch sử, giáo dục truyền thống, quảng bá văn hóa và phát triển du lịch. Qua đó, giúp di sản không chỉ được bảo tồn trong tủ lưu trữ mà tiếp tục “sống” trong đời sống văn hóa Đà Nẵng hôm nay và mai sau.