Tìm về dấu tích Thái Nguyên xưa

Bản đồ trung tâm tỉnh Thái Nguyên năm 1933 được người Pháp biên lập.

Diện mạo tỉnh lỵ qua tư liệu cũ

Hai bản đồ mang tên “Centre-urbain de Thai-Nguyên” (Trung tâm đô thị Thái Nguyên), ghi các mốc năm 1900 và 1933, là nguồn tư liệu giúp tìm hiểu diện mạo tỉnh lỵ đầu thế kỷ XX. Đặt hai bản đồ cạnh nhau, có thể nhận thấy những thay đổi về phạm vi, cấu trúc và không gian đô thị qua gần 3 thập niên.

Trên bản đồ năm 1900, các công trình tập trung trong một không gian tương đối hẹp bên dòng sông Cầu, với những ô phố, tuyến đường và một số công trình hành chính. Đến năm 1933, phạm vi đô thị được thể hiện rộng hơn, các ô phố và công trình xây dựng xuất hiện dày đặc hơn ở một số khu vực. Bản đồ cũng ghi chú nhiều cơ sở hành chính, dịch vụ công cộng, trường học, bệnh viện, chợ và các công trình phục vụ đời sống dân cư.

Sự khác biệt giữa hai bản đồ gợi mở quá trình biến đổi của trung tâm Thái Nguyên trong những thập niên đầu thế kỷ XX. Cách bố trí công trình, hệ thống giao thông và ranh giới không gian đô thị đều là những dấu mốc có thể đối chiếu với thực địa hiện nay, qua đó từng bước nhận diện diện mạo tỉnh lỵ trong quá khứ.

Thái Nguyên được chụp khoảng năm 1920 (ảnh: Tư liệu)

Ông Dương Thế Hùng, Phó Giám đốc Văn phòng Đăng ký đất đai tỉnh Thái Nguyên, cho biết: Những gì được thể hiện trên bản đồ cho thấy tỉnh lỵ Thái Nguyên thời Pháp thuộc đã khá phát triển. Song, để hiểu đầy đủ đời sống đô thị khi ấy, cần đặt những tư liệu này bên cạnh các tài liệu lịch sử khác và ký ức của cộng đồng cư dân. Từ góc độ chuyên môn, việc so sánh bản đồ qua các thời kỳ còn giúp phân biệt những địa điểm có thể xác định tương đối chính xác với những vị trí cần tiếp tục khảo cứu.

Theo thời gian, nhiều công trình cũ không còn, không gian xây dựng cũng có những thay đổi. Vì vậy, bản đồ xưa không chỉ giúp hình dung diện mạo đô thị một thời, mà còn cung cấp căn cứ để kết nối địa danh hiện tại với những không gian từng tồn tại trong lịch sử. Từ những đường nét tưởng chừng khô khan trên giấy, câu chuyện về quá trình hình thành và biến đổi của vùng đất dần được mở ra.

Từ thành trấn đến những lớp trầm tích văn hóa

Trước khi diện mạo đô thị đầu thế kỷ XX được ghi lại bằng bản đồ, vùng đất Thái Nguyên đã trải qua nhiều giai đoạn lịch sử, gắn với những biến động về quân sự và tổ chức hành chính. Qua các thời kỳ, Thái Nguyên được lựa chọn làm nơi đặt lỵ sở của các đơn vị hành chính phong kiến. Điều này cho thấy vị trí của vùng đất trong tổ chức hành chính và quản lý lãnh thổ qua các triều đại. Trong quan niệm dân gian, Thái Nguyên còn được nhìn nhận là vùng đất có thế đất đẹp, mang ý nghĩa an bình, thịnh đạt.

Theo ghi chép của Quốc sử quán triều Nguyễn, thời nhà Mạc, hào nước được đào dẫn từ sông Cầu để thuyền bè có thể đi vào cổng thành, tại khu vực phường Trưng Vương và Túc Duyên cũ. Những tư liệu về thành lũy gắn với thời kỳ chiến tranh Lê - Mạc cuối thế kỷ XVI, cùng các câu chuyện được lưu truyền qua nhiều thế hệ cư dân, góp phần làm rõ vị trí của vùng đất này trong lịch sử.

Một số địa điểm trên địa bàn tỉnh được gắn với dấu tích thành nhà Mạc, song vẫn cần tiếp tục đối chiếu, xác minh bằng các nguồn tư liệu và nghiên cứu chuyên môn. Việc tìm kiếm, nhận diện những dấu vết cũ vì thế có ý nghĩa trong quá trình tìm hiểu lịch sử địa phương.

Chợ Thái Nguyên được chụp khoảng năm 1920 (ảnh: Tư liệu)

Năm Gia Long thứ 12 (1813), Đồng Mỗ trở thành nơi đặt thành trấn Thái Nguyên, sau khi trấn lỵ được chuyển từ xã Bình Kỳ, tổng Thượng Giã, huyện Thiên Phúc, phủ Bắc Hà, trấn Kinh Bắc về xã Đồng Mỗ, tổng Túc Duyên, huyện Đồng Hỷ, phủ Phú Bình, trấn Thái Nguyên.

Ban đầu, thành được đắp bằng đất, có chu vi 345 trượng, cao 9 thước, mở 4 cửa, hào rộng 3 trượng, sâu 5 thước bao quanh. Năm Tự Đức thứ 12 (1849), thành được xây dựng bằng gạch. Thành Đồng Mỗ vừa mang tính chất một quân thành, vừa đảm nhiệm chức năng dân sự.

Ngày 4/11/1831, Thái Nguyên trở thành đơn vị hành chính cấp tỉnh trong cuộc cải cách hành chính lớn dưới triều Minh Mạng. Năm 1832, để tăng cường khả năng phòng thủ và thể hiện uy lực của thành trì, triều đình cho đặt tại thành Đồng Mỗ 2 cỗ súng đại luân xa bằng đồng, 4 súng tích sơn bằng đồng và 16 cỗ hồng y bằng gang, tổng cộng 22 cỗ súng cùng 2.000 viên đạn.

Chùa Đồng Mỗ cũng là một địa điểm gợi mở mối liên hệ giữa không gian cư trú, đời sống tín ngưỡng và ký ức cộng đồng. Thượng tọa Thích Thanh Nguyên, Ủy viên Ban Trị sự Giáo hội Phật giáo tỉnh Thái Nguyên, trụ trì chùa Đồng Mỗ, chia sẻ niềm tự hào khi được phụng sự Phật pháp tại ngôi chùa gắn với lịch sử địa phương. Trân trọng những giá trị văn hóa của vùng đất, nhà chùa đã khắc câu đối lưu giữ danh xưng Đồng Mỗ tại tam quan, như một cách nhắc nhớ về địa danh và những lớp ký ức gắn với nơi đây.

Từ những dấu tích còn lại đến các tư liệu đang được lưu giữ, hành trình tìm hiểu Thái Nguyên xưa đòi hỏi sự tham gia của những người nghiên cứu lịch sử, văn hóa và kiến trúc. Nhà văn Phan Thái, người có nhiều tìm hiểu về kiến trúc và dấu tích Thái Nguyên xưa, cho rằng: Bên cạnh giá trị kiến trúc, điều đáng quan tâm là ký ức lịch sử gắn với mỗi địa điểm. Những câu chuyện về sự ra đời, chức năng và quá trình biến đổi của một công trình giúp công chúng hiểu sâu hơn về quá khứ của vùng đất. Việc nhận diện, gìn giữ những không gian mang dấu ấn lịch sử, văn hóa góp phần bồi đắp bản sắc địa phương, tạo cơ sở cho sự phát triển lâu dài.