Tín dụng/GDP Việt Nam có thể tăng lên 155%: Vì sao nền kinh tế mắc bẫy thâm dụng vốn?

Fitch Ratings vừa dự báo tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam năm 2026 có thể đạt tới 155%, tăng 10 điểm % so với năm trước nếu tiếp tục duy trì tốc độ tăng trưởng tín dụng như năm 2025. So với mức trung vị dự kiến của các quốc gia cùng được xếp hạng "BB" là 52%, tỷ lệ được dự báo của Việt Nam cao gấp 3 lần.

Fitch Ratings cho rằng quy mô tín dụng tăng nhanh có thể dẫn đến nguy cơ phân bổ vốn kém hiệu quả, tạo áp lực lên hệ thống ngân hàng và làm gia tăng rủi ro hình thành bong bóng giá tài sản nếu dòng vốn không được đưa vào các khu vực sản xuất hiệu quả.

Để hiểu rõ hơn về nguyên nhân tình trạng gia tăng tỷ lệ tín dụng/GDP, hệ quả cũng như giải pháp cho nền kinh tế Việt Nam, VietTimes đã có cuộc trao đổi với PGS.TS Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế học - Đại học Kinh tế Quốc dân - người có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực kinh tế vĩ mô; từng tư vấn, nghiên cứu cho nhiều tổ chức trong và ngoài nước.

"Không phải điều đáng ngạc nhiên"

- Việc bơm tín dụng để đạt được tăng trưởng không phải câu chuyện mới, nhưng dự báo tỷ lệ tín dụng/GDP lên tới 155% có lẽ vẫn khiến người nghe giật mình. Ông có bất ngờ với dự báo của Fitch Ratings?

- Với giới nghiên cứu kinh tế, dự báo của Fitch Ratings không phải điều đáng ngạc nhiên, bởi đó gần như là điều tất yếu. Thậm chí có thể nói rằng nếu quy mô GDP của Việt Nam không từng được đánh giá lại, tỷ lệ tín dụng/GDP đến cuối năm 2025 không chỉ là 145% và mức dự báo năm 2026 không chỉ là 155%.

Căn nguyên của tình trạng này nằm ở hiệu suất sử dụng vốn của Việt Nam còn thấp, khiến nền kinh tế mắc bẫy thâm dụng vốn, tức phải dùng nhiều đồng vốn để tạo ra một đồng tăng trưởng, càng muốn tăng trưởng cao càng phải sử dụng vốn nhiều hơn.

PGS.TS Phạm Thế Anh, Trưởng khoa Kinh tế học, NEU. Ảnh: Nhật Minh

Có thời kỳ, Việt Nam khống chế được sự gia tăng của tỷ lệ tín dụng/GDP, đó là những năm 2015-2019. Nhưng sau đó, nền kinh tế lại quay về với quỹ đạo cũ.

Nhìn sâu hơn, chúng ta thấy một trong những động lực tăng trưởng chủ yếu của Việt Nam trong nhiều năm, nhất là giai đoạn hiện nay là đầu tư công, tức xây dựng các hạ tầng trọng điểm như: sân bay, cảng biển, đường bộ cao tốc, đường sắt cao tốc... Nhưng không phải mọi dự án đầu tư công đều được cấp vốn từ ngân sách nhà nước mà là hợp tác công - tư (PPP).

Các loại hợp đồng PPP phổ biến nhất là BOT (xây dựng - vận hành - chuyển giao), BT (xây dựng - chuyển giao). Để thực hiện các loại hợp đồng này, khối doanh nghiệp tư nhân phải tự thu xếp vốn. Hình thức thu xếp vốn phổ biến nhất là vay ngân hàng. Chính điều này gây sức ép tín dụng rất lớn, bởi đòi hỏi một lượng vốn khổng lồ.

Bất động sản cũng là một động lực tăng trưởng đáng kể. Nhưng bất động sản có đặc thù thâm dụng vốn lớn, nên ngành này tăng trưởng càng mạnh, nhu cầu tín dụng càng cao. Mặt khác, tăng trưởng được tạo ra bằng bất động sản hầu như chỉ được ghi nhận một lần, bán sản phẩm (nhà, đất) xong là thôi. Muốn có tăng trưởng tiếp, tín dụng phải được bơm thêm, điều này tạo ra một vòng lặp vô tận, khiến tỷ lệ tín dụng/GDP rất khó giảm.

- Phân tích của ông cho thấy nguyên nhân chính của sự gia tăng tỷ lệ tín dụng/GDP là do Việt Nam đã dựa khá nhiều vào các động lực tăng trưởng thâm dụng vốn. Vậy việc phụ thuộc vào bơm tín dụng để tăng trưởng GDP sẽ tạo ra những hệ quả gì?

- Ở bình diện lớn nhất, tình trạng này khoá chặt mô hình tăng trưởng của Việt Nam trong "bẫy thâm dụng vốn". Chúng ta sẽ không thể dừng tăng trưởng, do đó không thể ngừng bơm tín dụng.

Chúng ta càng muốn tăng trưởng cao, việc bơm tín dụng càng phải ồ ạt. Điều này khiến sự ổn định vĩ mô gặp thách thức, nhất là với một nền kinh tế có độ mở rất lớn như Việt Nam.

Nhìn hẹp hơn, sự gia tăng mạnh mẽ của cầu tín dụng trong một số hoàn cảnh, ví dụ như hiện nay sẽ kéo căng thanh khoản hệ thống ngân hàng, đẩy mặt bằng lãi suất lên cao. Chi phí vốn của nền kinh tế tăng lên khiến khu vực sản xuất bị suy yếu, trong khi sản xuất mạnh mới là chìa khoá cho tăng trưởng bền vững.

Chúng ta cảm thấy rất chua chát khi các ngân hàng báo lãi hàng tỷ USD mỗi năm, trong khi họ chỉ là nhóm trung gian, còn động cơ chính của nền kinh tế là các doanh nghiệp sản xuất lại chật vật tồn tại.

Tín dụng đổ mạnh vào những lĩnh vực có tính đầu tư/đầu cơ mạnh như bất động sản sẽ đẩy giá tài sản lên cao, thậm chí tạo ra hiện tượng bong bóng giá tài sản, gây rủi ro rất lớn cho hệ thống ngân hàng và cả nền kinh tế. Trong quá khứ, Việt Nam đã từng tốn nhiều thời gian và nguồn lực để dọn dẹp các cuộc khủng hoảng mà một phần nguyên nhân đến từ tình trạng này.

Đổi mới mô hình tăng trưởng là điều bắt buộc

- Trong bối cảnh Việt Nam vẫn phải duy trì tốc độ tăng trưởng cao nhưng mô hình hiện tại đang tạo ra nhiều vấn đề, theo ông, Việt Nam cần và có thể làm gì để thoát khỏi "bẫy thâm dụng vốn"?

- Việt Nam đang ở giai đoạn rất nhạy cảm: thời kỳ dân số vàng sắp kết thúc, trong khi mục tiêu trở thành quốc gia phát triển vẫn còn cách khá xa. Chúng ta không có nhiều lựa chọn. Các quyết sách trong những năm gần đây chính là xuất phát từ thực tế này.

Nhưng điều đó không mâu thuẫn với việc Việt Nam đổi mới mô hình tăng trưởng: bớt thâm dụng vốn, lao động và tài nguyên, đẩy mạnh đổi mới sáng tạo, nâng cao năng suất… Chỉ có điều, việc đổi mới mô hình không phải chuyện một sớm một chiều. Nó đòi hỏi chiến lược phát triển bài bản, dài hạn và cả sự kiên định với lựa chọn bài bản, dài hạn đó.

Chuyên gia cho rằng tín dụng cần được ưu tiên cho khu vực sản xuất. Ảnh: VinFast

- Từ yêu cầu phải chuyển sang một mô hình tăng trưởng hiệu quả hơn, thay vì phụ thuộc quá nhiều vào vốn, theo ông, chính sách cần tập trung vào những giải pháp nào?

- Căn cơ của nền kinh tế nằm ở khu vực sản xuất, vì thế trọng tâm chính sách cần dồn vào việc thúc đẩy sản xuất. Một đồng tín dụng vào sản xuất sẽ tạo ra nhiều đồng GDP, khác biệt hoàn toàn với các lĩnh vực có tính chất giam giữ vốn như bất động sản.

Để thúc đẩy sản xuất, các doanh nghiệp nhỏ và vừa, các hộ kinh doanh cần được tạo điều kiện tối đa để phát triển, trong đó điều cực kỳ quan trọng là môi trường cạnh tranh bình đẳng. Chúng ta không phủ nhận vai trò của các đại tập đoàn, nhưng cũng không nên quên rằng việc trao quá nhiều cơ hội cho họ cũng là một loại rủi ro đối với nền kinh tế dễ tổn thương như Việt Nam.