Tinh giản chương trình không đồng nghĩa với hạ chuẩn

PGS. TS Bùi Mạnh Hùng trong một lần tập huấn online về sử dụng bộ sách giáo khoa thống nhất toàn quốc. Ảnh: NVCC

Xung quanh nội dung này, phóng viên báo Tin tức và Dân tộc đã có cuộc trao đổi với PGS. TS Bùi Mạnh Hùng, Điều phối viên chính Chương trình Giáo dục phổ thông (GDPT) 2018, thành viên Ban Nghiên cứu đề xuất nội dung phát triển Chương trình Giáo dục phổ thông của Bộ Giáo dục và Đào tạo về các giải pháp thực tế để việc điều chỉnh đi vào chiều sâu, giải quyết dứt điểm những vướng mắc hiện nay.

Thưa ông, việc rà soát Chương trình GDPT 2018 lần này được xác định là điều chỉnh, tinh giản chứ không phải làm lại từ đầu. Vậy làm thế nào để việc tinh giản không rơi vào lối mòn cắt gọt cơ học, thực sự giải quyết được bài toán chồng chéo, giảm tính hàn lâm và tăng khả năng vận dụng thực hành cho học sinh?

Trước hết, chúng ta phải thống nhất rằng tinh giản chương trình không đơn giản là cắt bớt một số bài học hay giảm khối lượng kiến thức một cách cơ học. Nếu làm như vậy, chương trình có thể ngắn hơn nhưng chưa chắc đã nhẹ hơn và càng chưa chắc nâng cao được chất lượng dạy và học.

Với một chương trình theo mô hình phát triển năng lực, việc rà soát phải bắt đầu từ yêu cầu cần đạt. Cần xem xét yêu cầu nào thực sự cần thiết đối với học sinh phổ thông, yêu cầu nào quá cao so với lứa tuổi hoặc ít có giá trị trong việc hình thành năng lực cho học sinh để điều chỉnh. Trên cơ sở xác định lại yêu cầu cần đạt mới lựa chọn kiến thức cần dạy, không nên làm ngược lại là lựa chọn hệ thống kiến thức trước rồi mới tìm cách phân bố vào các lớp.

Đồng thời, cần rà soát theo cả chiều dọc (giữa các lớp, các cấp học) và chiều ngang (giữa các môn học) để phát hiện những nội dung trùng lặp, chồng chéo hoặc bố trí chưa hợp lý.

Tôi cũng muốn nhấn mạnh: tinh giản không đồng nghĩa với hạ chuẩn. Có thể giảm bớt các kiến thức hàn lâm, thiếu thiết thực, nhưng phải tăng cơ hội để học sinh thực hành, vận dụng và trải nghiệm. Nói cách khác, chương trình cần giảm những gì học sinh phải ghi nhớ, nhưng tăng những gì học sinh có thể làm được từ kiến thức đã học.

Thực tiễn triển khai Chương trình GDPT 2018 thời gian qua cho thấy các môn tích hợp, hoạt động trải nghiệm hay giáo dục địa phương gặp không ít vướng mắc về đội ngũ và cách tổ chức. Sắp tới sẽ có những thay đổi cụ thể ra sao để giải quyết các nút thắt này, thưa ông?

Đây là những nội dung cần có phương án điều chỉnh rất cụ thể:

Đối với hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp: Thực tế cho thấy ở một số nơi, việc tổ chức còn hình thức, gây khó khăn cho bố trí giáo viên và đánh giá kết quả. Theo phương án đang được nghiên cứu, hoạt động Chào cờ đầu tuần và Sinh hoạt lớp sẽ được tách khỏi Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp.

Hoạt động trải nghiệm dự kiến chỉ còn 35 tiết/năm ở cả ba cấp học; riêng ở THCS và THPT có thêm 17 tiết dành cho hoạt động hướng nghiệp. Như vậy, chúng ta xác định rõ hơn nội dung thực chất của hoạt động trải nghiệm để giảm khó khăn khi tổ chức. Lâu nay nhiều trường dành tới 3 tiết/tuần cho trải nghiệm mà chưa tính thời gian Chào cờ, Sinh hoạt lớp là quá nhiều và chưa đúng định hướng chương trình. Việc tách bạch này sẽ giải tỏa áp lực lớn cho nhà trường và giáo viên.

Đối với Giáo dục địa phương: Thay vì tổ chức tương đối độc lập như hiện nay, có thể tích hợp các nội dung phù hợp vào các môn học. Tuy nhiên, tài liệu Giáo dục địa phương vẫn nên duy trì và nâng cao chất lượng. Giáo viên các môn như Ngữ văn, Lịch sử, Địa lý... có thể khai thác các nội dung liên quan trong tài liệu này để tổ chức dạy học.

Đối với các môn tích hợp ở cấp THCS: Hướng xử lý phải xuất phát từ thực tế đội ngũ giáo viên. Môn Lịch sử và Địa lý dự kiến tách thành hai môn độc lập. Môn Khoa học tự nhiên vẫn giữ là môn tích hợp nhưng sẽ thay đổi cách bố trí giáo viên: lớp 6 và lớp 7 có thể phân công một giáo viên đảm nhiệm toàn bộ môn học; còn lớp 8 và lớp 9 có thể linh hoạt phân công theo điều kiện thực tế. Về lâu dài, vẫn cần tăng cường đào tạo giáo viên để dạy môn tích hợp đúng nghĩa như các nước phát triển.

Các nhà trường thời gian tới phải đối mặt với nhiều yêu cầu mới như bắt buộc dạy 2 buổi/ngày, đưa trí tuệ nhân tạo và năng lực số vào giảng dạy, chuẩn bị học liệu mới... Bộ Giáo dục và Đào tạo cần có giải pháp gì để những điều chỉnh này đi vào thực tế ở mọi vùng miền?

Bài học từ quá trình triển khai Chương trình GDPT 2018 là không thể chỉ thiết kế một phương án chuyên môn tốt mà chưa tính đầy đủ đến điều kiện thực hiện. Cùng một yêu cầu nhưng cơ sở vật chất, giáo viên, hạ tầng số giữa các vùng miền - thậm chí giữa các trường trong cùng một địa phương - chênh lệch rất lớn.

Do đó, mỗi điều chỉnh lần này phải đi kèm phương án bảo đảm điều kiện thực thi:

Phân định rõ yêu cầu cốt lõi và những nội dung linh hoạt: Bộ cần xác định rõ những yêu cầu bắt buộc thực hiện thống nhất toàn quốc, đồng thời cho phép địa phương, nhà trường linh hoạt lựa chọn nội dung phù hợp. Đối với việc dạy 2 buổi/ngày, cần quy định rõ mục tiêu, nhóm hoạt động chính và nguyên tắc tổ chức, tránh tình trạng bị thương mại hóa hay áp đặt cứng nhắc. Trường có điều kiện có thể mở nhiều Câu lạc bộ thể thao, nghệ thuật, STEM; trường khó khăn sẽ lựa chọn hình thức phù hợp với hạ tầng hiện có.

Chuẩn bị đội ngũ giáo viên trước khi triển khai đại trà: Việc tăng cường Tiếng Anh, Tin học, AI, Nghệ thuật, Thể chất hay dạy 2 buổi/ngày đều phát sinh nhu cầu giáo viên. Bộ cần tính toán nhu cầu nhân lực theo từng môn, từng vùng để có kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng và cơ chế điều tiết, thu hút giáo viên đến vùng thiếu. Tránh lặp lại tình trạng chương trình đã ban hành nhưng trường không có người dạy.

Đảm bảo chuẩn tối thiểu về cơ sở vật chất và học liệu: Cần ưu tiên đầu tư cho vùng khó khăn. Cùng với sách giáo khoa in, phải xây dựng sách giáo khoa điện tử, kho học liệu số dùng chung chất lượng cao. Riêng với AI, Bộ cần có hướng dẫn rõ ràng về độ tuổi, mục đích và phạm vi sử dụng. Cần giúp học sinh hiểu và biết dùng AI, nhưng ở giai đoạn hình thành năng lực nền tảng (đọc, viết, tính toán, tư duy), tuyệt đối tránh để công nghệ làm thay các hoạt động trí tuệ của học sinh.

Sau cùng, mọi thay đổi phải có lộ trình và theo dõi sát thực tế. Địa phương chưa đủ điều kiện cần có thời gian và chính sách hỗ trợ để đạt chuẩn, thay vì áp dụng đồng loạt một mô hình trong các điều kiện hoàn toàn khác nhau.

Trân trọng cảm ơn ông!