Tinh gọn mạng lưới, nâng tầm đại học

Sinh viên Trường Đại học Mở TPHCM. Ảnh: NTCC

Nhiều trường địa phương hoạt động kém hiệu quả

Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú đã ký ban hành Kế hoạch số 06-KH/TW ngày 28/7/2026 thực hiện Kết luận Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về tiếp tục hoàn thiện, vận hành hiệu quả mô hình tổ chức tổng thể của hệ thống chính trị, mô hình chính quyền địa phương 2 cấp.

Theo kế hoạch, Đảng ủy Chính phủ lãnh đạo, chỉ đạo sắp xếp, tổ chức lại các cơ sở giáo dục đại học công lập theo hướng chuyển các cơ sở đa ngành, đa lĩnh vực về Bộ GD&ĐT hoặc địa phương quản lý; sáp nhập, hợp nhất các cơ sở giáo dục trên cùng địa bàn, trừ các cơ sở thuộc lĩnh vực đặc thù. Việc sắp xếp phải giảm tối thiểu 20% đầu mối cơ sở giáo dục đại học công lập và hoàn thành trước ngày 1/4/2027. Trước đó, chủ trương sắp xếp, sáp nhập các cơ sở giáo dục đại học cũng được xác định trong Nghị quyết số 71-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo.

Theo PGS.TS Bùi Anh Thủy - Trưởng khoa Luật, Trường Đại học Văn Lang, đây là chủ trương phù hợp, bởi mạng lưới giáo dục đại học hiện còn phần nào tản mạn, manh mún, khiến Việt Nam chưa có nhiều đại học lớn với tiềm lực mạnh. Các trường quy mô nhỏ tại đô thị lớn cũng như nhiều địa phương khó thu hút nhà giáo tài năng - nguồn lực quan trọng đối với giáo dục đại học, qua đó cũng khó thu hút sinh viên ưu tú.

Theo thống kê của Bộ GD&ĐT năm 2024, cả nước có 244 cơ sở giáo dục đại học, trong đó 172 trường công lập. Sau khi các bộ, ngành, địa phương thực hiện sáp nhập, hợp nhất, nhiều trường đại học cũng thay đổi cơ quan chủ quản. Theo Quyết định số 1723/QĐ-TTg ngày 12/8/2025 của Thủ tướng Chính phủ, Bộ GD&ĐT hiện quản lý 40 cơ sở giáo dục đại học, gồm 2 đại học quốc gia và 3 đại học vùng. Các trường còn lại trực thuộc các bộ, ngành hoặc UBND tỉnh, thành phố.

Một số bộ hiện quản lý số lượng lớn trường đại học, từ 9 - 10 trường, như Bộ Y tế, Bộ Công Thương, Bộ Văn hóa - Thể thao và Du lịch. TPHCM có 3 cơ sở giáo dục đại học trực thuộc UBND thành phố gồm Trường Đại học Sài Gòn, Trường Đại học Thủ Dầu Một và Trường Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch; TP Hải Phòng có Trường Đại học Hải Phòng và Trường Đại học Hải Dương; tỉnh Nghệ An có Trường Đại học Y khoa Vinh và Trường Đại học Nghệ An.

Báo cáo của Bộ GD&ĐT khi xây dựng “Quy hoạch mạng lưới cơ sở giáo dục đại học và sư phạm thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050” cho thấy 26 cơ sở giáo dục đại học thuộc địa phương nhiều năm không có cải thiện đáng kể về quy mô đào tạo, tuyển sinh khó khăn, hoạt động kém hiệu quả.

Thực tế tại một số trường đại học địa phương cũng cho thấy những khó khăn về quy mô và tài chính. Trường Đại học Quảng Bình (thuộc UBND tỉnh Quảng Trị) từng có tới 10.000 sinh viên, nhưng sau đó giảm còn khoảng 1.000. Đầu năm 2024, hàng trăm giảng viên của trường bị nợ lương nhiều tháng do nhà trường không đủ nguồn tài chính chi trả. Năm 2026, trường tuyển hơn 700 chỉ tiêu, trong đó một nửa thuộc nhóm đào tạo giáo viên.

Tương tự, Trường Đại học Quảng Nam (thuộc UBND TP Đà Nẵng) có quy mô tuyển sinh, đào tạo tương đối nhỏ. Theo báo cáo thường niên năm 2025, trường có hơn 4.000 người học, trong đó hơn 2.600 sinh viên đại học chính quy. Tổng nguồn thu của trường từ năm 2020 đến 2022 dao động 36 - 39 tỷ đồng/năm, năm 2024 khoảng 47,2 tỷ đồng và năm 2025 hơn 59 tỷ đồng.

Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân trao các quyết định thành lập và cho phép hoạt động Phân hiệu Trường Đại học Tài chính - Marketing tại Quảng Ngãi, tháng 6/2026. Ảnh: UFM

Gỡ điểm nghẽn để tái cấu trúc mạng lưới đại học

TS Hồ Thanh Trí - Viện trưởng Viện Quốc tế HUIT, Trường Đại học Công Thương TPHCM nhận định, mạng lưới đại học Việt Nam còn phân tán, manh mún, thiếu liên kết vùng do nhiều nguyên nhân, từ cơ chế quản lý, tư duy phát triển đến đặc điểm kinh tế - xã hội và bối cảnh hội nhập.

Về nguyên nhân chủ quan, vấn đề lớn nằm ở cơ chế quản lý theo hành chính - bộ chủ quản thay vì theo vùng và ngành. Nhiều năm qua, các bộ, ngành, địa phương đều mong muốn có trường đại học trực thuộc, dẫn đến tình trạng mở trường, quy mô nhỏ, trùng lặp ngành nghề và thiếu quy hoạch tổng thể.

Việc phân tán quyền quản lý cho hơn 10 bộ, ngành và các địa phương khiến hệ thống thiếu đầu mối điều phối thống nhất, hạn chế định hướng phát triển liên vùng và chuyên môn hóa đào tạo. Cơ chế ngân sách cấp phát theo đầu mối hành chính cũng khiến các trường thiếu động lực hợp tác, sáp nhập do lo ngại ảnh hưởng quyền tự chủ tài chính.

Bên cạnh đó, tư duy quản lý ở nhiều nơi vẫn xem đại học như đơn vị hành chính - sự nghiệp, chưa coi đây là trung tâm tri thức và đổi mới sáng tạo của vùng. Sự thiếu gắn kết giữa nhà trường, doanh nghiệp và chính quyền địa phương khiến giáo dục đại học chưa phát huy đầy đủ vai trò trong phát triển kinh tế - xã hội.

Về nguyên nhân khách quan, địa hình kéo dài, sự phân hóa giữa các vùng kinh tế cùng chênh lệch về hạ tầng khoa học, giao thông khiến các trung tâm đào tạo chủ yếu tập trung ở Hà Nội và TPHCM. Nhiều vùng trung du, miền núi, Đồng bằng sông Cửu Long khó thu hút giảng viên và đầu tư, dẫn đến quy mô trường nhỏ, liên kết hạn chế.

Trong khi đó, nhu cầu học đại học tăng cao trong hai thập niên qua cũng thúc đẩy các địa phương mở trường để đáp ứng nhu cầu trước mắt, nhưng chưa tính đầy đủ đến tính bền vững và vai trò liên vùng.

Nhiều chuyên gia giáo dục đại học cũng nhận định, không ít trường công lập thuộc các bộ, ngành và địa phương có quy mô nhỏ, chủ yếu đào tạo nhân lực phục vụ tại chỗ. Khi cơ cấu kinh tế thay đổi, nhu cầu nhân lực không còn phù hợp với thế mạnh truyền thống, các trường chậm thích ứng, khó mở ngành mới và nâng cao chất lượng đội ngũ giảng viên.

Tân sinh viên khóa 2026 làm thủ tục nhập học tại Trường Đại học Thủ Dầu Một (thuộc UBND TPHCM). Ảnh: TDMU

Sắp xếp đầu mối phải đi cùng tự chủ đại học

Theo các chuyên gia, sắp xếp, sáp nhập, tinh gọn hệ thống đại học không phải là phép cộng cơ học mà nhằm tối ưu hóa nguồn lực. Gom cụm các trường phân mảnh, tinh gọn bộ máy, cắt giảm đầu mối trung gian sẽ góp phần khắc phục đầu tư dàn trải. Khi nguồn lực và cơ sở vật chất được tập trung, các đại học có điều kiện phát triển đa ngành, tăng nội lực, nâng cao chất lượng nghiên cứu và năng lực hội nhập quốc tế.

PGS.TS Bùi Anh Thủy cho rằng, với tốc độ đầu tư mạnh vào hạ tầng, giao thông, đô thị hiện nay, không nhất thiết địa phương nào cũng phải có ít nhất một trường đại học. Mạng lưới trường cũng không nên tiếp tục được bố trí theo cơ cấu địa lý như hiện tại.

Thay vào đó, cần nghiên cứu tập trung các trường trong từng khu vực thành một trường đại học hoặc một đại học có quy mô lớn hơn về cơ sở vật chất và đội ngũ. Cách làm này giúp tập trung nguồn lực, hình thành những cơ sở giáo dục đại học có tiềm lực mạnh, thay vì phân tán đầu tư cho nhiều trường quy mô nhỏ.

Cùng với sắp xếp đầu mối, cần tổ chức lại cơ quan chủ quản. Các trường đại học không nên do các bộ quản lý mà chuyển về Bộ GD&ĐT hoặc, tùy trường hợp, giao cho địa phương. Các trường đại học, đại học cần được trao quyền tự chủ và tạo điều kiện thực thi quyền này ở mức cao nhất. Cơ quan quản lý nhà nước nên tập trung xây dựng chuẩn mực, quy định trong khuôn khổ pháp luật, hạn chế can thiệp trực tiếp vào hoạt động chuyên môn.

Theo Trưởng khoa Luật, Trường Đại học Văn Lang, mức độ tự chủ càng cao, các đại học càng có điều kiện đẩy nhanh phát triển, gắn đào tạo, nghiên cứu với yêu cầu của nền kinh tế - xã hội và những thách thức mới. Vì vậy, sắp xếp mạng lưới không chỉ là giảm số lượng đầu mối, mà phải đi cùng đổi mới quản trị, xác định lại vai trò cơ quan chủ quản và mở rộng quyền tự chủ cho các cơ sở giáo dục đại học.