Tinh hoa làng nghề của Hải Phòng đến với công chúng Hà Nội và quốc tế

Trong 4 ngày (13 - 16/11) diễn ra Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026, tại Khu di tích lịch sử đặc biệt Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội), thành phố Hải Phòng đưa đến đây 2 làng nghề và một nghề truyền thống tiêu biểu.

Đây là những làng nghề đã có nhiều trăm năm tuổi và được coi là một trong những biểu tượng kết nối giữa quá khứ, hiện tại và tương lai. Trong những giai đoạn đỉnh cao trước đó, một số sản phẩm của các làng nghề này đã vượt đại dương đến thị trường các nước, giúp các làng quê khấm khá, hưng thịnh và vang tiếng…

Tìm về hồn cốt quê hương qua thêu ren Xuân Nẻo

Ở Hải Phòng, đã từ lâu, thôn Xuân Nẻo, xã Đại Sơn nổi tiếng khắp nơi về nghề thêu. Đồng thời, Xuân Nẻo từ xa xưa đến nay còn là một làng hiếu học, có nhiều cử nhân, tú tài và tiến sĩ…

Theo lời kể của những bậc cao niên trong xã, nghề thêu tay bắt đầu được hình thành ở thôn Xuân Nẻo khoảng những năm 1920 của thế kỷ trước, sau đó mở rộng sang các thôn Ô Mễ, Lạc Dục. Thời điểm đó, ông Thuật - một người xuất thân từ gia đình nông dân nghèo tại làng quê Xuân Nẻo, khi còn là thanh niên đã chịu đựng mọi gian nan vất vả để theo học nghề thêu, nghề mà ông ưa thích.

Năm 1928, ông Thuật mang nghề thêu về quê dạy cho một nhóm anh em trong làng. Năm 1940, ông được bằng cửu phẩm qua một bức thêu chân dung và trở thành một ông chủ thầu khoán các mặt hàng thêu của những cửa hiệu buôn bán lớn ở Hải Phòng… Từ đó nghề thêu ở Xuân Nẻo có tiếng tăm và được xác lập.

Tiếp đến, ông Phạm Đình Chung là một tay thợ xuất sắc trong nhóm thợ đầu tiên ở làng mà ông Thuật truyền dạy. Năm 1963 ông Chung đã đứng ra dạy lớp thêu cho tập thể Hợp tác xã Xuân Nẻo. Lớp đầu tiên thành công, rồi lớp thứ hai. Cứ thế người học nghề tăng nhanh. Năm 1970 toàn xã có khoảng 2000 người biết thêu.

Đến nay, trên địa bàn xã Đại Sơn hiện còn khoảng hơn 100 thợ thêu, trong đó có 13 người đã được phong tặng nghệ nhân, trong đó có một nghệ nhân nhân dân, 3 nghệ nhân ưu tú, 9 nghệ nhân làng nghề.

Điển hình về sự tâm huyết và yêu nghề thêu truyền thống của Xuân Nẻo, trong đó có nghệ nhân ưu tú Phạm Thị Hòa đã gắn bó với nghề trên 60 năm. Sinh ra, lớn lên trong một gia đình có 4 đời làm nghề, bà Hòa được bố dạy thêu cho từ năm lên 8 tuổi.

Lớn lên, bà Hòa được Nhà nước cử đi học lớp bồi dưỡng giáo viên thêu, tốt nghiệp bà đi dạy ở nhiều tỉnh. Năm 1975 sau khi lập gia đình bà về làm kỹ thuật thêu trong một xã, rồi bà mở xưởng thêu…

Chủ đề của những sản phẩm thêu truyền thống ở Xuân Nẻo thường là các hình ảnh gắn liền với sinh hoạt đời thường như cây đa, giếng nước, sân đình, bụi tre, con trâu, lũ trẻ tắm sông, đàn vịt bơi lội... để phù hợp với thị hiếu người dùng.

Theo thời gian, các sản phẩm liên tục thay đổi mẫu mã đa dạng hơn, như thêu trên quần áo, khăn, túi và các đồ lưu niệm khăn trải bàn, khăn ăn…

Gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm và nghề truyền thống khắc in mộc bản Thanh Liễu (phường Tân Hưng), tại Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026. Ảnh: Phùng Nguyện.

Gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm và nghề truyền thống khắc in mộc bản Thanh Liễu (phường Tân Hưng), tại Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026. Ảnh: Phùng Nguyện.

Để thích nghi với thị trường trong nước và quốc tế, Xuân Nẻo đã nắm bắt nhu cầu thị trường và đã ra những sản phẩm phù hợp với từng nước như Đài Loan, Trung Quốc, Nhật Bản, Nga, Hàn Quốc, Mỹ…

Bên cạnh đó, với mong mỏi giữ lấy nghề truyền thống của quê hương, các nghệ nhân trong làng sẵn sàng hướng dẫn cho những người muốn học thêu. Hiện các nghệ nhân cũng là những người vừa trực tiếp làm, vừa dạy nghề cho các lao động trong vùng, đó chính là đội ngũ lao động thời vụ nhận sản phẩm về thêu tại nhà.

Đặc biệt, ở thôn Xuân Nẻo còn có nghệ nhân Phạm Thị Hòa còn mở lớp dạy thêu miễn phí cho người khuyến tật và phụ nữ nghèo, tạo việc làm cho nhiều người ở địa phương…

Hiện địa phương đang dự kiến khôi phục làng nghề và xây dựng điểm du lịch làng nghề thêu ren truyền thống tại xã Đại Sơn. Khi điểm du lịch hình thành sẽ là nơi thăm quan trải nghiệm của khách du lịch trong và ngoài nước.

Với tinh hoa làng nghề được gìn giữ qua nhiều thế hệ, địa phương kỳ vọng mỗi du khách đến thăm, trải nghiệm sẽ cảm nhận được hồn cốt quê hương qua từng đường kim mũi chỉ của các nghệ nhân thêu tay Xuân Nẻo…

Tinh hoa dòng gốm cổ

Theo các nguồn tài liệu, gốm Chu Đậu ra đời vào khoảng thế kỷ thứ 14 và bước vào giai đoạn phát triển rực rỡ nhất vào thế kỷ 15 - 16. Làng gốm Chu Đậu ngày nay là thuộc xã Thái Tân, thành phố Hải Phòng, đây là vùng đất trù phú nằm bên tả ngạn sông Thái Bình.

Tại khu vực này, có nguồn đất sét quý giá, là nguyên liệu cốt lõi, khác biệt để tạo nên lớp xương gốm trong trẻo, thanh cao, rắn chắc. Đồng thời, với lợi thế về giao thương đường thủy, Chu Đậu trở thành trung tâm sản xuất gốm sứ cao cấp bậc nhất thời kỳ đó, nơi chuyên sản xuất, chế tác các vật phẩm phục vụ chốn kinh thành và đã vượt qua những đại dương theo thương thuyền xuất khẩu.

Khi nhắc đến gốm Chu Đậu là nhắc đến một chuẩn mực thẩm mỹ đỉnh cao. Cổ nhân đã đúc kết vẻ đẹp đó qua cụm từ: "Mỏng như giấy, trong như ngọc, trắng như ngà, kêu như chuông". Sự tinh tế của gốm Chu Đậu được cấu thành từ 3 yếu tố nghệ thuật mang đậm bản sắc dân tộc: Màu men tro trấu độc bản; họa tiết đậm đà bản sắc Việt; kỹ thuật vẽ phóng khoáng, tài hoa.

Người dân và du khách tham quan, trải nghiệm tại gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm của CTCP Gốm Chu Đậu (xã Thái Tân), tại Festival. Ảnh: Phùng Nguyện.

Người dân và du khách tham quan, trải nghiệm tại gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm của CTCP Gốm Chu Đậu (xã Thái Tân), tại Festival. Ảnh: Phùng Nguyện.

Đặc biệt, gốm Chu Đậu sở hữu một lớp men rạn đặc trưng, được chiết xuất từ tro của vỏ trấu lúa nếp cái hoa vàng. Dòng men này đã được xác lập kỷ lục độc bản tại Việt Nam. Còn những họa tiết gốm Chu Đậu lấy nguồn cảm hứng thuần túy từ chính đời sống sinh hoạt của cư dân nông nghiệp Việt. Đó là hình ảnh những đóa hoa sen thanh tao, những đàn chim hót, những mái lá đơn sơ, những chú cá bơi lội...

Tại làng Chu Đậu, hiện CTCP gốm Chu Đậu là doanh nghiệp điển hình trong việc gìn giữ, phát huy dòng gốm cổ và mạnh dạn áp dụng công nghệ kỹ thuật hiện đại. Bên cạnh việc phục dựng lại các sản phẩm gốm cổ cao cấp như bình Hoa Lam, bình Tỳ Bà, bình Phượng Hoàng, bình Đa Lộc... Trong những năm qua, công ty đã không ngừng đầu tư để sáng tạo nên những dòng sản phẩm mới. Những sản phẩm này vừa mang hơi thở cuộc sống, vừa đáp ứng thị hiếu, thẩm mỹ đương đại.

Theo thống kê sơ bộ, các hiện vật gốm cổ Chu Đậu đến nay được lưu giữ tại 46 bảo tàng danh tiếng ở 32 quốc gia trên thế giới. Các sản phẩm gốm Chu Đậu hiện cũng đã có mặt tại thị trường các tỉnh, thành phố trong nước và xuất khẩu sang hơn 20 quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới…

Bà Bùi Thùy Linh, một du khách đến từ Hà Nội khi trải nghiệm tại gian hàng của CTCP Gốm Chu Đậu (một trong các gian hàng của Hải Phòng tại Festival Bảo tồn và Phát triển làng nghề toàn cầu lần thứ nhất năm 2026) cho biết, đây là lần đầu tiên bà đưa các con đến tham quan trực tiếp và được quan sát nghệ nhân vẽ các họa tiết lên gốm và các sản phẩm từ gốm Chu Đậu bằng chính những sản phẩm, con người đến từ Chu Đậu.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt, tổ dân phố Hồng Liễu, phường Tân Hưng, thành phố Hải Phòng đoạt giải Sáng tạo Thủ công tại Cuộc thi Sản phẩm Thủ công toàn cầu 2026, ngày 16/10 tại Hà Nội. Ảnh: Nguyễn Công.

Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt, tổ dân phố Hồng Liễu, phường Tân Hưng, thành phố Hải Phòng đoạt giải Sáng tạo Thủ công tại Cuộc thi Sản phẩm Thủ công toàn cầu 2026, ngày 16/10 tại Hà Nội. Ảnh: Nguyễn Công.

“Tôi thực sự ngỡ ngàng, vì nghệ nhân làng nghề gốm Chu Đậu không cần nhìn vào bản vẽ hay thứ gì mà cứ vẽ các họa tiết một cách thật tự nhiên lên sản phẩm. Những họa tiết được vẽ rất là đẹp, có hồn và có nét riêng. Các sản phẩm gốm trưng bày thì nhìn rất cuốn hút, khác hẳn so với các sản phẩm bán ở chợ. Như cháu nhỏ đứng nhìn cô nghệ nhân vẽ và đọc các tài liệu về làng nghề, chăm chú khá lâu mà vẫn tò mò…”, bà Linh chia sẻ.

Nơi chế tác ra 3 di sản tư liệu thế giới

Ngày 16/10, tại Cuộc thi Sản phẩm Thủ công toàn cầu 2026, trong Lễ hội Thủ công Toàn cầu, Hà Nội diễn ra từ ngày 12 - 16/11/2026, nghệ nhân Nguyễn Công Đạt đến từ tổ dân phố Hồng Liễu, phường Tân Hưng, thành phố Hải Phòng đã đoạt giải Sáng tạo Thủ công tại cuộc thi. Sản phẩm của nghệ nhân Nguyễn Công Đạt tham gia là Tranh khắc in mộc bản Trúc Lâm đại sỹ xuất sơn đồ, khắc trên gỗ thị.

Sản phẩm đoạt giải lấy cảm hứng từ bức tranh vẽ thủy mặc (Trúc lâm đại sỹ xuất sơn chi đồ được vẽ ở thế kỷ 14) đây là một tác phẩm tranh vẽ cổ hiếm của thời trần vẽ về Phật hoàng Trần Nhân Tông xuất du từ hành cung Vũ Lâm và hiện nguyên tác được lưu giữ tại bảo tàng Liêu Ninh, Trung Quốc.

Việc khắc in bức “Trúc Lâm Đại sĩ xuất sơn đồ” đã thể hiện những kỹ thuật tinh hoa nhất của nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu như: Khắc dương bản, khắc tơ tóc, khắc khoét lòng thông qua con dao ngang các chi tiết mảnh như sợi tơ sợi tóc cũng được thể hiện chau chuốt mềm mại và thể hiện hình mẫu bức họa kinh điển của mỹ thuật Việt thời Trần.

Gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm của Làng nghề thêu ren thôn Xuân Nẻo (xã Đại Sơn), tại Festival. Ảnh: Phùng Nguyện.

Gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm của Làng nghề thêu ren thôn Xuân Nẻo (xã Đại Sơn), tại Festival. Ảnh: Phùng Nguyện.

Theo đánh giá của các nhà chuyên môn, bức tranh khắc Trúc lâm đại sỹ xuất sơn đồ mang nét thẩm mỹ đặc trừng của xã hội thời Trần từ trang phục con người đến phong cảnh núi non cây cối của động Vũ Lâm, Ninh Bình đều được miêu tả bằng nét khắc sống động hài hòa trên một bức trường tranh dài 3m16 nhưng chỉ cao có 28cm.

Đây là một trong những thể loại tranh khắc rất khó nhưng đã được các nghệ nhân xưa sáng tạo và này dựa trên bức tranh gốc nghệ nhân chung tối đã sáng tạo thêm những nét và mảng khối trên những mảng núi, gợn mây và sóng nước những vẫn giữ nguyên tinh thần của tác phẩm gốc mà khi ta nhìn vào bản khắc mọi khuôn cảnh hòa vào thành một tác phẩm độc đáo…

Theo các nguồn tài liệu, nghề truyền thống khắc in mộc bản Thanh Liễu, ở phường Tân Hưng, thành phố Hải Phòng đã có lịch sử gần 600 năm gắn liền với thân thế sự nghiệp của Tổ nghề Thám hoa Lương Như Hộc được coi là tổ nghề in ấn của Việt Nam.

Thám hoa Lương Như Hộc - người đã có công truyền nghề dạy nghề và phát triển nghề ra khắp cả nước và 3 làng Thanh Liễu, Khuê Liễu, Liễu Tràng (ở tỉnh Hải Dương trước kia) trở thành trung tâm in ấn của Đại Việt suốt 5 thể kỷ, từ thế kỷ 15 cho đến nửa đầu thế kỷ 20.

Mộc bản Thanh Liễu là nơi trực tiếp chế tác ra 3 di sản tư liệu thế giới (mộc bản Triều Nguyễn, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, mộc bản trường học Phúc Giang) và 4 bộ mộc bản là bảo vật quốc gia gồm mộc bản chùa Bổ Đà, mộc bản chùa Dâu, mộc bản sách thuốc Hải Thượng y tông tâm lĩnh và mộc bản chùa Trăm gian Hải Duơng (cũ); cùng hàng trăm các thư phường hiệu đường trên khắp cả nước, các chùa triền và nhiều dòng tranh dân gian đang lưu giữ ván khắc...

Tại phường Tân Hưng, thành phố Hải Phòng, với kinh nghiệm nối truyền của dòng họ Nguyễn Công làm nghề khắc in mộc bản lâu đời ở làng Thanh Liễu, nghệ nhân Nguyễn Công Tráng cùng nghệ nhân trẻ Nguyễn Công Đạt đã giữ gìn và bảo tồn kỹ thuật khắc dao ngang cùng những quy trình san khắc mộc bản cổ… Đây cũng là nơi làm nghề duy nhất của cả nước lắm rõ quy trình san khắc mộc bản cổ của Việt Nam.

Không gian các gian hàng của thành phố Hải Phòng tại Festival. Ảnh: Phùng Nguyện.

Không gian các gian hàng của thành phố Hải Phòng tại Festival. Ảnh: Phùng Nguyện.

Theo nghệ nhân Nguyễn Công Tráng, những năm gần đây, do xu thế công nghiệp hóa, ứng dụng công nghệ cao… đã tạo ra đa dạng các sản phẩm vừa có thẩm mỹ tốt, lại vừa có giá thành cạnh tranh hơn, vì vậy, có nhiều nghề truyền thống, sản phẩm từ nghề truyền thống đang “nép vế” so với những sản phẩm từ công nghiệp, trong đó có nghề truyền thống khắc in mộc bản Thanh Liễu.

Các sản phẩm khắc in mộc bản Thanh Liễu hoàn toàn làm thủ công, đơn cử một bức tranh khác khắc in bằng máy chỉ mấy tiếng đồng hồ là xong, còn đối với Thanh Liễu có những sản phẩm có khi lên đến hàng chục ngày mới xong, như vậy chi phí sản xuất, chi phí nhân công cho một sản phẩm rất lớn…

Nghệ nhân Nguyễn Công Tráng bày tỏ mong muốn các cấp, các ngành, địa phương quan tâm hơn nữa đến nghề truyền thống nói chung, nghề truyền thống khắc in mộc bản Thanh Liễu nói riêng. Đặc biệt quan tâm hỗ trợ phát triển đội ngũ nghệ nhân kế cận, đồng thời mở ra các trường lớp để kỹ thuật nghề được truyền đạt lại cho các thế hệ trẻ.

Bên cạnh đó, quan tâm phát triển sản phẩm của làng nghề đến các điểm, khu, tour du lịch, đưa đến các di tích, danh thắng, để sản phẩm đến nhiều hơn nữa với du khách trong nước và quốc tế và những đơn vị, tổ chức có nhu cầu…

Phùng Nguyện

Nguồn Mekong Asean: https://mekongasean.vn/tinh-hoa-lang-nghe-cua-hai-phong-den-voi-cong-chung-ha-noi-va-quoc-te-61879.html