Tinh thần Hiến pháp 1946 trong kỷ nguyên số

Năm 2026 đánh dấu cột mốc lịch sử 80 năm Hiến pháp 1946, bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ra đời trong bối cảnh đất nước vừa giành được độc lập, cuộc kháng chiến kiến quốc cận kề, Hiến pháp 1946 kết tinh những tư tưởng tiến bộ của nhân loại: đề cao chủ quyền nhân dân, bảo vệ quyền con người, xây dựng một nhà nước dân chủ, có các yếu tố của kiểm soát quyền lực lẫn nhau.

Hiến pháp năm 1946. Ảnh tư liệu

Tám thập niên trôi qua, nhân loại bước vào kỷ nguyên số, thời đại của Trí tuệ nhân tạo (AI), Dữ liệu lớn (Big Data) và siêu nền tảng mạng xã hội. Sự phát triển này tạo ra những cấu trúc quyền lực mới, làm lung lay các nền tảng quản trị truyền thống. Trước sự biến đổi đó, cộng đồng quốc tế đã và đang nỗ lực thiết lập "chủ nghĩa hiến pháp số" thông qua các định chế toàn cầu. Tháng 3/2024, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (LHQ) đã thông qua nghị quyết lịch sử đầu tiên về AI, nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi: quyền con người và các quyền tự do cơ bản phải được tôn trọng, bảo vệ và thúc đẩy trong suốt vòng đời của các hệ thống AI. Gần như cùng lúc, Hội đồng Châu Âu (CoE) cũng chính thức thông qua Công ước khung về AI, quyền con người, dân chủ và pháp quyền. Công ước yêu cầu các quốc gia thành viên phải đảm bảo mọi hoạt động trong vòng đời của các hệ thống AI hoàn toàn phù hợp với quyền con người, dân chủ, pháp quyền.

Khi đối chiếu những nỗ lực toàn cầu này vào thực tiễn Việt Nam, có thể thấy, những triết lý lập hiến được thể hiện trong Hiến pháp 1946 từ 80 năm trước vẫn có sự liên kết với những biến đổi trên môi trường số hiện đại.

Chủ quyền nhân dân: xóa bỏ "ngăn cách số", duy trì bình đẳng

Điều 1 Hiến pháp 1946 xác lập nguyên tắc tối thượng: "Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam", đồng thời khẳng định “không phân biệt nòi giống, gái trai, giàu nghèo, giai cấp, tôn giáo”. Đây là cách thể hiện khác biệt với các bản Hiến pháp đương thời về chủ quyền nhân dân, xuất phát từ những trải nghiệm thực tế của tám mươi năm dưới sự đô hộ của chính quyền thực dân, phong kiến đầy bất công, phân biệt đối xử bất bình đẳng.

Hiện nay, trên không gian số, khái niệm "quyền bính" đối diện với nguy cơ bị bóp méo do "quyền lực thuật toán" (Algocracy). Các hệ thống AI với khả năng lan truyền tin giả, thao túng tâm lý bằng "bong bóng lọc" (filter bubbles) có thể định hướng dư luận và làm suy yếu khả năng tự quyết của người dân. Bên cạnh đó, chủ quyền nhân dân ngày nay còn bị thách thức bởi sự bất bình đẳng. Theo các nghiên cứu khác nhau trên thế giới và ở Việt Nam, hố ngăn cách số (digital divide) đang dần chuyển từ việc "thiếu thiết bị" sang "thiếu năng lực sử dụng". Các nhóm yếu thế như người dân tộc thiểu số, người khuyết tật, lao động tự do, lao động dựa trên các nền tảng số rất dễ bị gạt ra bên lề của nền kinh tế số.

Kế thừa tinh thần Hiến pháp 1946, chủ quyền nhân dân trong kỷ nguyên số đòi hỏi Nhà nước không chỉ phổ cập hạ tầng mạng, mà phải trao "quyền năng số" (digital empowerment) cho mọi công dân. Một xã hội dân chủ thực sự là nơi không ai bị AI và thuật toán bỏ lại phía sau. Đặc biệt, minh bạch là yếu tố quan trọng trong việc đảm bảo rằng Nhân dân có thể giám sát và truy cứu trách nhiệm các hệ thống AI và những người phát triển chúng. Công chúng cần được thông tin về cách thức và nơi AI được sử dụng; về các thuật toán được sử dụng trong các quy trình ra quyết định; giúp người dân hiểu và đánh giá các quyết định do hệ thống AI đưa ra có ảnh hưởng đến quyền lợi của họ. Việc ứng dụng AI trong khu vực Nhà nước cần tuân theo các tiêu chuẩn cao về minh bạch, trách nhiệm giải trình và khả năng giải thích của hệ thống AI.

Quyền trên môi trường số trong kỷ nguyên giám sát bằng công nghệ

Hiến pháp 1946 tại Chương II gồm 18 điều, cộng với những quy định ở các chương khác đã ghi nhận hơn 30 quyền con người, quyền công dân, cơ chế bảo đảm quyền con người. Chế định quyền có ý nghĩa rất lớn, khi người dân Việt Nam một thời gian dài không được coi là một công dân theo đúng nghĩa mà bị coi là những “thần dân” với những quyền rất hạn chế. Do vậy, với sự ra đời của Hiến pháp 1946 trong một chính thể nhà nước cộng hoà, người dân Việt Nam đã thực sự được công nhận những quyền cơ bản của con người, được xác nhận có tư cách công dân của một nước độc lập có chủ quyền.

Trạm Công dân số tại TP. Hồ Chí Minh đưa dịch vụ y tế số đến gần hơn với người dân. Ảnh H.Khánh

Trong bối cảnh phát triển nhanh của AI, Nghị quyết của LHQ năm 2024 bày tỏ quan ngại rằng, trong quá trình hình thành, thiết kế, phát triển, triển khai, sử dụng, đánh giá và điều chỉnh AI, có thể tiềm ẩn rủi ro củng cố sự phân biệt đối xử có hệ thống vì lý do chủng tộc, giới tính, ảnh hưởng đến việc hưởng thụ các quyền con người. Các quyền con người cụ thể chịu tác động tiêu cực từ AI như quyền về đời tư, quyền biểu đạt, các quyền về giáo dục, y tế, quyền bình đẳng và không bị phân biệt đối xử… Nổi bật nhất và nghiêm trọng nhất là việc sử dụng AI một cách sai lệch có thể làm gia tăng sự phân biệt đối xử, vi phạm các quyền riêng tư, dữ liệu cá nhân, an toàn cá nhân.

Trong kỷ nguyên số, "thư tín" theo tinh thần của Hiến pháp 1946 không còn là những phong thư vật lý mà là hàng tỷ gigabyte dữ liệu cá nhân. Chúng ta đang đối mặt với "chủ nghĩa giám sát bằng công nghệ", nơi mọi thói quen, tọa độ di chuyển, cảm xúc, suy nghĩ đều bị các nền tảng thu thập nhằm tối đa hóa lợi nhuận và biến thành một loại hàng hóa. Các hành động vi phạm quyền riêng tư như: Việc triển khai AI trong các hệ thống giám sát, chẳng hạn như công nghệ nhận diện khuôn mặt, có thể theo dõi cá nhân mà không có sự đồng ý của họ; các hệ thống AI thu thập dữ liệu của cá nhân mà không có sự đồng ý rõ ràng hoặc hiểu biết về cách dữ liệu của họ sẽ được sử dụng.

Ở Việt Nam, các chủ thể cả Nhà nước và tư nhân đang tăng cường giám sát bằng các công nghệ AI. Điều này có thể cải thiện trật tự, an toàn xã hội, nhưng cũng đặt ra lo ngại về vi phạm quyền riêng tư và rủi ro lạm dụng quyền lực của các cơ quan, tổ chức. Nguy cơ, rủi ro đối với quyền con người có thể xảy ra trong tất cả các khâu thuộc vòng đời của hệ thống AI, từ việc thiết kế, sử dụng dữ liệu huấn luyện AI, triển khai, ứng dụng, vận hành, giám sát, cho đến người dùng cuối.

Chính vì vậy, đánh giá, điều chỉnh công nghệ số nói chung, AI nói riêng dựa trên các chuẩn mực quốc tế về các giá trị chung của loài người như dân chủ, pháp quyền, quyền con người là một cách tiếp cận được thống nhất rộng khắp, từ các tổ chức quốc tế như LHQ, OECD, EU, ASEAN, cho đến các nước như Hoa Kỳ, Australia, Canada. Trong đó, dữ liệu và quyền con người là hai mặt của một đồng xu. Tại Việt Nam, định hướng này đang được hiện thực hóa qua Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân nhằm trao cho con người quyền kiểm soát dữ liệu: quyền được biết, quyền đồng ý và quyền yêu cầu xóa dữ liệu. Đây chính là một sự thể hiện của quyền bất khả xâm phạm về đời tư theo tinh thần năm 1946. Luật Trí tuệ nhân tạo có hiệu lực từ 3/2026 được thiết kế để nghiêm cấm sử dụng AI xâm phạm quyền con người. Con người với đạo đức và sự thấu cảm vẫn phải là chủ thể ra quyết định và chịu trách nhiệm giải trình cuối cùng.

Mặt khác, quyền số chỉ thành hiện thực khi bản thân các cơ quan Nhà nước làm gương, thực hiện nghiêm các quy định, không vượt giới hạn khi sử dụng công nghệ số trong hoạt động quản lý Nhà nước. Cả khu vực công và khu vực tư đều cần đánh giá tác động của công nghệ, AI đối với quyền con người trong tất cả các công đoạn của vòng đời AI, từ nghiên cứu, phát triển, chuẩn bị dữ liệu, huấn luyện, triển khai, ứng dụng, cho đến sử dụng của người dùng đầu cuối. Cần thực hiện các biện pháp giám sát việc sử dụng AI, ví dụ áp đặt các hạn chế đối với việc triển khai công nghệ nhận dạng khuôn mặt ở các không gian công cộng để bảo vệ quyền riêng tư của cá nhân.

Kiểm soát quyền lực công

Hiến pháp 1946 đã phân định các quyền: lập pháp, hành pháp và tư pháp, theo đó, quyền lập pháp được trao cho Nghị viện nhân dân - cơ quan cao nhất của nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa; quyền hành pháp thuộc về Chính phủ và tòa án nắm quyền tư pháp. Ở một mức độ nào đó, chế độ “hành pháp hai đầu” cũng được áp dụng trong bản Hiến pháp này. Trong đó, một phần quyền lực hành pháp thuộc về Chủ tịch nước, một phần thuộc về Thủ tướng, nhưng chủ yếu tập trung vào Chủ tịch nước.

Quốc hội biểu quyết thông qua Luật Trí tuệ nhân tạo, với 429/434 tổng số ĐBQH có mặt tán thành. Ảnh: Quang Khánh

Có thể nói, sự phân quyền theo Hiến pháp 1946 là “phân quyền mềm dẻo”, không có sự phân chia dứt khoát về thẩm quyền. Bởi lẽ, Nghị viện do nhân dân bầu ra là cơ quan lập pháp nhưng Chính phủ - cơ quan hành pháp do Nghị viện thành lập vẫn có sáng quyền lập pháp. Chính phủ do Nghị viện thành lập thực hiện quyền hành pháp; ngược lại, Nghị viện vẫn có khả năng tác động đến hoạt động của Chính phủ thông qua quyền bỏ phiếu bất tín nhiệm Chính phủ và biểu quyết từ chối tín nhiệm Chính phủ. Quyền lực tập trung đáng kể trong tay Chủ tịch nước và Ban Thường vụ. Hiến pháp 1946 phác thảo một chính quyền mạnh mẽ, tập trung nhưng dân chủ, chịu sự giám sát của nhân dân để ngăn ngừa các rủi ro lạm dụng quyền lực Nhà nước.

Bước vào kỷ nguyên số, Nhà nước vốn dĩ đã nắm giữ những nguồn lực và quyền lực truyền thống, nay được tiếp thêm sức mạnh nhờ sự tập trung dữ liệu quốc gia và năng lực phân tích của AI. Sự cộng hưởng này nếu không được kiểm soát sẽ tạo ra một "siêu quyền lực giám sát". Một khi chính quyền số lạm dụng dữ liệu để quản lý xã hội một cách vi mô, các quyền tự do cá nhân sẽ bị tổn thương sâu sắc.

Bên cạnh đó, trong kỷ nguyên số, các học giả còn bàn đến một nhánh quyền lực đã hình thành: "Quyền lực tư" (Tech coup). Các siêu tập đoàn công nghệ nắm trong tay lượng dữ liệu khổng lồ, tự thiết lập "luật lệ" qua các điều khoản dịch vụ bí mật, kiểm duyệt thông tin và dẫn dắt hàng tỷ người dùng. Giới hạn của sự cân bằng quyền lực nay không chỉ là chuyện nội bộ nhà nước, mà còn để giữ thế cân bằng giữa Nhà nước - Tập đoàn công nghệ - Công dân.

Đặc biệt, chủ nghĩa hiến pháp hiện đại cảnh báo về một rủi ro tiềm ẩn trên thế giới: sự liên kết giữa quyền lực Nhà nước và quyền lực của các tập đoàn công nghệ lớn (Big Tech). Nhà nước có thể "thuê ngoài" hạ tầng dữ liệu và công cụ AI từ các Big Tech để lách qua các rào cản pháp lý về quyền riêng tư nhằm kiểm soát thông tin; đổi lại, các Big Tech nhận được những đặc quyền kinh tế, các hợp đồng công béo bở hoặc sự dung túng về vị thế độc quyền.

Do đó, tinh thần Hiến pháp 1946 nhắc nhở chúng ta: Quyền lực nhà nước trong thời đại số càng lớn thì cơ chế kiểm soát quyền lực càng phải thiết kế chặt chẽ và minh bạch. Cần có những đạo luật nghiêm ngặt để minh bạch hóa các quyết định dựa trên thuật toán của cơ quan hành chính, đồng thời xây dựng ranh giới pháp lý rõ ràng nhằm ngăn chặn sự giao thực quyền công cho các thế lực tư bản công nghệ. Đối với khu vực công, cần có những quy định áp đặt trách nhiệm chặt chẽ hơn, ví dụ như theo Luật AI của Việt Nam, các cơ quan Nhà nước và các doanh nghiệp cung cấp giải pháp, công cụ AI phải có trách nhiệm bắt buộc thực hiện Khung Đạo đức AI quốc gia; trong khi khu vực tư được khuyến khích thực hiện Khung này.

Đối với Việt Nam, để bảo vệ nền độc lập và tự chủ số, Nhà nước cần có những hành lang pháp lý đủ mạnh để giới hạn sự thao túng của các "đế chế công nghệ". Đồng thời, chính bản thân bộ máy lập pháp và tư pháp cũng phải được trao đủ công cụ để giám sát ngược lại sự vận hành của dữ liệu trong các cơ quan hành pháp. Mọi chủ thể, dù là quyền lực công hay tài phiệt công nghệ, cũng đều phải tuân thủ Hiến pháp và phục vụ lợi ích của nhân dân.