Tính toán chiến lược mới của Ấn Độ trên Ấn Độ Dương

Phối cảnh 3D cảng trung chuyển được đề xuất xây dựng trên đảo Great Nicobar. Ảnh: Bộ Hàng hải Ấn Độ

Dự án phát triển tỷ USD

Theo trang Al Jazeera, kể từ chuyến thăm của cố Thủ tướng Indira Gandhi năm 1984, chưa có người đứng đầu Chính phủ Ấn Độ nào tới hòn đảo này. Công tác điều tra dân số tại đây cũng chưa được thực hiện đầy đủ, với các ước tính gần đây cho thấy dân số của hòn đảo hiện dưới 10.000 người.

Tuy nhiên, hòn đảo xa xôi này đang thu hút sự chú ý khi Chính phủ Ấn Độ triển khai dự án phát triển tổng hợp trị giá khoảng 11 tỷ USD, nhằm xây dựng Great Nicobar thành một trung tâm kinh tế, logistics và hạ tầng quan trọng trên Ấn Độ Dương.

Theo quy hoạch được phê duyệt, dự án bao gồm cảng trung chuyển quốc tế, sân bay lưỡng dụng phục vụ dân sự và quốc phòng, nhà máy điện, các khu du lịch cùng một khu đô thị dự kiến đáp ứng nhu cầu của khoảng 350.000 cư dân trong tương lai.

Ban đầu, Chính phủ Ấn Độ nhấn mạnh vai trò của dự án trong việc thúc đẩy thương mại hàng hải và tăng cường kết nối kinh tế khu vực. Tuy nhiên, những năm gần đây, giới hoạch định chính sách Ấn Độ ngày càng nhấn mạnh ý nghĩa chiến lược của Great Nicobar trong bối cảnh môi trường an ninh và kinh tế khu vực có nhiều biến chuyển.

Những diễn biến căng thẳng liên quan đến eo biển Hormuz giữa Mỹ và Iran gần đây càng củng cố cho cách tiếp cận đó. Cuộc xung đột này một lần nữa cho thấy giá trị của những vị trí địa lý có thể phục vụ đồng thời mục tiêu quân sự và kinh tế trên các tuyến hàng hải chiến lược. Trong trường hợp của Great Nicobar, đó là eo biển Malacca - tuyến đường vận chuyển khoảng 1/3 thương mại toàn cầu và phần lớn lượng dầu vận chuyển bằng đường biển trên thế giới.

Cựu Phó Tư lệnh Hải quân Ấn Độ Shekhar Sinha nhận định: “Hòn đảo này có giá trị chiến lược rất lớn vì nằm ngay cửa ngõ eo biển Malacca”. Ông cho rằng nếu hòn đảo được phát triển thành một trung tâm thương mại thì sẽ rất khó để bất kỳ bên nào phản đối.

Vị trí địa lý đặc biệt

Great Nicobar nằm ở phía Đông Nam Vịnh Bengal, cách đất liền Ấn Độ gần 1.600 km và nằm gần khu vực tiếp cận phía Tây của eo biển Malacca. Khu vực này nằm trên tuyến vận tải biển quan trọng kết nối Trung Đông, châu Âu với các nền kinh tế Đông Á. Mỗi năm, lượng lớn hàng hóa và năng lượng của thế giới được vận chuyển qua tuyến đường này.

Tại khu vực hẹp nhất gần kênh Phillip sát Singapore, eo biển Malacca chỉ rộng khoảng 2,8 km. Dù vậy, đây vẫn là tuyến đường biển trọng yếu kết nối Trung Đông với Đông Nam Á.

Không chỉ là huyết mạch thương mại của thế giới, Malacca còn đặc biệt quan trọng đối với Trung Quốc. Khoảng 80% lượng dầu thô nhập khẩu và gần 2/3 thương mại của nền kinh tế lớn thứ hai thế giới phải đi qua tuyến hàng hải này.

Chính vị trí địa lý đặc biệt này khiến Great Nicobar được đánh giá là một điểm tựa quan trọng của Ấn Độ trên tuyến hàng hải Malacca. Giới chuyên gia đánh giá hòn đảo này là một trong những điểm có tiềm năng phát triển mạnh về logistics, thương mại hàng hải và các dịch vụ hỗ trợ vận tải biển.

Trong thông cáo hồi tháng 5, Chính phủ Ấn Độ cho biết dự án Great Nicobar hướng tới mục tiêu tăng cường kết nối khu vực, thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương, đồng thời góp phần nâng cao năng lực bảo đảm an ninh và quản lý biển đảo.

Lo ngại về môi trường và cộng đồng bản địa

Đảo Great Nicobar là nơi sinh sống của bộ tộc Shompen bản địa. Ảnh: Cơ quan Khảo sát Nhân học Ấn Độ

Bên cạnh những kỳ vọng về phát triển kinh tế, dự án cũng vấp phải nhiều ý kiến trái chiều liên quan đến tác động môi trường và đời sống của các cộng đồng bản địa.

Great Nicobar là nơi sinh sống của người Shompen - một cộng đồng săn bắt, hái lượm bán du mục sống chủ yếu trong các khu rừng nguyên sinh - cùng cộng đồng người Nicobarese lâu đời gắn bó với nghề đánh bắt thủy sản.

Theo quy hoạch hiện nay, dự án sẽ sử dụng khoảng 166 km2 đất, tương đương gần 16% diện tích toàn đảo. Một phần diện tích này nằm trong khu vực sinh sống truyền thống của các cộng đồng bản địa.

Nhiều tổ chức quốc tế, chuyên gia môi trường và các nhóm xã hội dân sự đã bày tỏ quan ngại về nguy cơ ảnh hưởng tới hệ sinh thái tự nhiên cũng như đời sống của người dân địa phương.

Theo số liệu được Bộ Môi trường Ấn Độ công bố trước đây, gần 964.000 cây xanh có thể phải chặt hạ để phục vụ các hạng mục xây dựng.

Ngoài ra, kế hoạch phát triển dân cư mới cũng làm dấy lên những tranh luận về khả năng thích ứng của hệ sinh thái đảo trước áp lực gia tăng dân số trong những thập niên tới.

Bài toán phát triển bền vững

Một số nhà hoạt động và chuyên gia môi trường cho rằng dự án này có thể tạo ra những tác động đáng kể đối với hệ sinh thái vốn rất nhạy cảm của Great Nicobar, nơi được đánh giá là một trong những khu vực có mức độ đa dạng sinh học cao của Ấn Độ.

Đáng chú ý, hòn đảo nằm trong khu vực có nguy cơ động đất cao, từng chịu ảnh hưởng nặng nề của trận động đất và sóng thần năm 2004.

Thảm họa này đã khiến nhiều khu vực ven biển bị thay đổi địa hình, trong đó khu vực quanh mũi Indira Point - điểm cực Nam của Ấn Độ - bị sụt lún đáng kể.

Các nhà quan sát cho rằng quá trình phát triển cần được cân nhắc kỹ lưỡng nhằm bảo đảm hài hòa giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, bảo tồn môi trường và gìn giữ bản sắc của các cộng đồng bản địa.

Trong khi đó, Chính phủ Ấn Độ khẳng định dự án sẽ được triển khai theo hướng phát triển bền vững, bảo đảm cân bằng giữa yêu cầu phát triển hạ tầng với công tác bảo vệ môi trường và quyền lợi của người dân địa phương.

Ý nghĩa trong chiến lược phát triển biển

Theo nhiều chuyên gia, bối cảnh địa chính trị và kinh tế quốc tế đang thay đổi nhanh chóng khiến các quốc gia ngày càng chú trọng khai thác hiệu quả lợi thế địa lý và các nguồn lực biển.

Ông Harsh Pant, Phó Chủ tịch Quỹ Nghiên cứu Observer tại New Delhi, cho rằng việc Ấn Độ quan tâm nhiều hơn tới các khu vực đảo xa là xu hướng phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế biển và bảo đảm lợi ích quốc gia.

Hiện nay, Bộ chỉ huy liên quân của Ấn Độ tại quần đảo Andaman - Nicobar được đặt cách Great Nicobar khoảng 500 km.

Theo các chuyên gia, việc đầu tư hạ tầng tại Great Nicobar có thể giúp tăng cường khả năng kết nối, hỗ trợ hoạt động kinh tế biển và nâng cao năng lực quản lý vùng biển rộng lớn của Ấn Độ Dương.

Tuy nhiên, nhiều nhà nghiên cứu cũng cho rằng hiệu quả lâu dài của dự án vẫn cần được đánh giá một cách thận trọng, đặc biệt đối với các vấn đề liên quan đến môi trường, cộng đồng bản địa và tính bền vững của quá trình phát triển.