Tình trạng nhiễm Cadimi trên cây sầu riêng: Nguyên nhân và giải pháp xử lý bền vững

Sự phát triển quá nóng về diện tích canh tác cùng thói quen lạm dụng các loại vật tư nông nghiệp đã và đang kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho môi trường đất và an toàn nông sản

Tính đến nay, toàn tỉnh Lâm Đồng có hơn 44.280 ha sầu riêng, trong đó diện tích đang ở thời kì kinh doanh đạt trên 22.850 ha, chiếm hơn 51% tổng diện tích. Tổng sản lượng sầu riêng toàn tỉnh đạt khoảng 284.000 tấn/năm, với năng suất bình quân 12,6 tấn/ha.

Cùng với nhu cầu ngày càng tăng của thị trường trong nước và quốc tế, đặc biệt sau khi sầu riêng Việt Nam được xuất khẩu chính ngạch sang Trung Quốc, ngành hàng sầu riêng trên địa bàn tỉnh đã có bước phát triển vô cùng mạnh mẽ. Tuy nhiên, sự phát triển quá nóng về diện tích canh tác cùng thói quen lạm dụng các loại vật tư nông nghiệp đã và đang kéo theo nhiều hệ lụy nghiêm trọng cho môi trường đất và an toàn nông sản. Bên cạnh các rào cản kỹ thuật như rệp sáp hay mã số vùng trồng, tình trạng ô nhiễm Cadimi (Cd),một loại kim loại nặng cực kỳ độc hại vượt mức cho phép trên cây sầu riêng, đang trở thành vấn đề đáng báo động đỏ.

Tác hại của Cadimi đối với cây trồng và sức khỏe con người

Cadimi là một kim loại nặng chuyển tiếp, trong tự nhiên thường tồn tại trong các mỏ quặng kẽm, chì hoặc đồng. Đối với thực vật và con người, Cadimi không phải là nguyên tố dinh dưỡng thiết yếu mà ngược lại là một chất độc có tính tích lũy sinh học cao. Khi xâm nhập và tích tụ lâu ngày trong cơ thể người qua đường ăn uống, Cadimi có thể gây tổn thương thận nghiêm trọng dẫn đến suy thận, gây loãng xương và là tác nhân trực tiếp dẫn đến các bệnh ung thư. Do đó, các thị trường nhập khẩu nông sản lớn như Trung Quốc, Nhật Bản và Liên minh Châu Âu (EU) đều kiểm soát cực kỳ nghiêm ngặt chỉ số này. Theo chuẩn CODEX, hàm lượng Cadimi tối đa cho phép chỉ dao động từ 0,05 mg/kg đến 0,1 mg/kg tùy loại nông sản. Chỉ cần một lô hàng bị phát hiện nhiễm dư lượng Cadimi vượt ngưỡng, toàn bộ vùng trồng hoặc doanh nghiệp liên quan có thể bị cấm xuất khẩu, gây thiệt hại hàng tỷ đồng.

Đối với cây sầu riêng, dù đây là loại cây ăn trái có khả năng chống chịu khá tốt, nhưng khi hàm lượng Cadimi trong đất vượt quá ngưỡng chịu đựng, cây sẽ gặp phải những phản ứng rất tiêu cực. Độc tố này trực tiếp phá hủy các tế bào lông hút của rễ, làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hấp thụ nước và các chất dinh dưỡng thiết yếu như Canxi, Kali,Magiê, Đồng thời, sự tích tụ Cadimi làm giảm hiệu suất quang hợp của lá, dẫn đến tình trạng quả sầu riêng thu hoạch có cơm phát triển không đều, dễ bị sượng và mất đi hương vị đặc trưng.

Thực trạng và nguyên nhân tích tụ Cadimi trong đất

Kết quả từ các đợt khảo sát và kiểm nghiệm định kỳ của các cơ quan chức năng cho thấy xu hướng tích lũy Cadimi trong đất và mô thực vật (lá, quả) sầu riêng đang có dấu hiệu gia tăng tại các vùng canh tác lâu năm ở Lâm Đồng. Tình trạng này xuất hiện cục bộ ở những nhà vườn có thói quen thâm canh quá mức, liên tục bón phân vô cơ trong nhiều năm mà không chú trọng bổ sung phân bón hữu cơ hoặc cải tạo đất đúng cách.

Sự xuất hiện của Cadimi trong vườn sầu riêng xuất phát từ sự kết hợp giữa yếu tố tự nhiên và hoạt động canh tác của con người. Nguyên nhân hàng đầu đến từ việc nông dân lạm dụng phân lân, phân bón lá và các chất kích thích không rõ nguồn gốc. Cadimi là tạp chất tự nhiên luôn đi kèm trong quặng đá phốt phát (Apatite) dùng để sản xuất phân lân. Khi người trồng bón một lượng lớn phân lân bừa bãi để kích rễ, làm bông, họ đã vô tình nạp một lượng Cadimi khổng lồ vào đất. Bên cạnh đó, việc phun thuốc bảo vệ thực vật hóa học với tần suất dày đặc khiến các hợp chất chứa kim loại nặng lắng đọng trên bề mặt lá rồi ngấm dần xuống mô đất xung quanh gốc cây.

Một nguyên nhân gián tiếp khác là thói quen sử dụng phân gà, phân bò tươi chưa ủ hoai thu gom từ các trang trại chăn nuôi công nghiệp, nơi thức ăn gia súc, gia cầm thường được bổ sung các chất vi lượng chứa tạp chất kim loại nặng. Ngoài ra, nguồn nước tưới lấy từ các sông, kênh rạch nằm gần khu vực nhận chất thải sinh hoạt hoặc chất thải từ các hoạt động khai thác khoáng sản nhỏ lẻ cũng góp phần làm gia tăng hàm lượng Cadimi tích tụ trong đất canh tác.

Bộ giải pháp khắc phục và quản lý ô nhiễm Cadimi bền vững

Để kiểm soát và vô hiệu hóa Cadimi trong đất, hướng tới một nền nông nghiệp an toàn và bền vững, nhà vườn cần thực hiện đồng bộ các giải pháp kỹ thuật. Mục tiêu cốt lõi là cố định ion Cadimi trong đất, không cho độc tố này hòa tan để bộ rễ cây có thể hấp thu.

Giải pháp quan trọng nhất là nâng và ổn định độ pH của đất. Khả năng hòa tan của Cadimi phụ thuộc rất lớn vào độ chua của thổ nhưỡng. Khi duy trì độ pH đất ở mức lý tưởng từ 6,0 đến 6,5, khả năng hòa tan của Cadimi sẽ giảm đi đáng kể, giúp hạn chế tới 70% lượng Cadimi mà rễ cây có thể hấp thụ. Để đạt được điều này, nông dân cần định kỳ bón vôi bột ( Caco3), vôi ngậm nước (Ca(OH)2 hoặc tốt nhất là sử dụng bột đá Dolomite. Bên cạnh đó, việc trồng xen cây bạc hà trong vườn sầu riêng cũng là một giải pháp sinh học tự nhiên hiệu quả, giúp cô lập và làm giảm sự hấp thu kim loại nặng ở vùng rễ.

Song song với việc nâng pH, nhà vườn cần chuyển dịch mạnh mẽ sang hướng canh tác hữu cơ sinh học. Giảm tối thiểu việc dùng phân bón hóa học và thay thế bằng các dòng phân hữu cơ vi sinh, phân hữu cơ khoáng. Việc bón phân chuồng đã được ủ hoai kỹ bằng nấm Trichoderma hoặc kết hợp bổ sung các chất hữu cơ cao cấp như Humic và Fulvic sẽ tạo ra quá trình chelate hóa. Các hạt keo hữu cơ này sẽ hoạt động như một chiếc bẫy giữ chặt ion Cadimi, khiến chúng bị bất hoạt hoàn toàn trong đất. Nông dân tuyệt đối không nên mua các loại phân bón gốc lân mập mờ về nguồn gốc hoặc có giá thành rẻ bất thường, đồng thời ưu tiên lựa chọn sản phẩm từ các nhà sản xuất uy tín có cam kết hàm lượng kim loại nặng nằm trong ngưỡng an toàn. Trong quá trình chăm sóc, việc áp dụng nghiêm ngặt nguyên tắc "4 đúng" khi sử dụng thuốc bảo vệ thực vật và ưu tiên các chế phẩm sinh học sẽ giúp giảm tối đa áp lực tích lũy hóa chất độc hại xuống nền đất.

Cần sự chung tay đồng bộ từ phía cơ quan quản lý

Để sầu riêng Lâm Đồng khẳng định vị thế vững chắc trên bản đồ xuất khẩu thế giới, việc giải quyết bài toán ô nhiễm Cadimi không thể chỉ dừng lại ở nỗ lực đơn lẻ của từng hộ nông dân mà cần có sự vào cuộc quyết liệt của toàn ngành nông nghiệp.

Cơ quan quản lý nông nghiệp tỉnh Lâm Đồng cần sớm triển khai lấy mẫu đất diện rộng tại các vùng trồng trọng điểm để xây dựng bản đồ cảnh báo rủi ro kim loại nặng, giúp người dân nắm rõ thực trạng thổ nhưỡng của nhà vườn. Đồng thời, lực lượng chức năng cần tăng cường thanh tra, kiểm tra chất lượng tại các đại lý kinh doanh phân bón, thuốc bảo vệ thực vật trên địa bàn và xử phạt nghiêm các đơn vị phân phối sản phẩm chứa tạp chất kim loại nặng vượt ngưỡng. Việc tiếp tục nhân rộng các mô hình sản xuất theo tiêu chuẩn VietGAP, GlobalGAP và Hữu cơ, gắn liền với việc ghi chép nhật ký canh tác và cấp mã số vùng trồng, sẽ là chìa khóa giúp nông sản địa phương tự tin vượt qua mọi hàng rào kỹ thuật khắt khe.

Kiểm soát hàm lượng Cadimi trên cây sầu riêng là một chiến dịch dài hạn, đòi hỏi sự kiên trì và thay đổi tư duy triệt để từ phía người nông dân. Bằng việc thực hiện tốt công tác quản lý pH đất, ngừng lạm dụng hóa chất và đưa các giải pháp sinh học vào canh tác, ngành hàng sầu riêng Lâm Đồng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nguy cơ ô nhiễm, hướng tới sản xuất an toàn, bảo vệ môi trường sinh thái và nâng cao giá trị xuất khẩu bền vững./.