Tòa án chuyên biệt và ranh giới thẩm quyền giải quyết tranh chấp

Tòa án chuyên biệt được thiết lập để xét xử, giải quyết các vụ việc thuộc thẩm quyền tại Trung tâm tài chính quốc tế. Ảnh minh họa: VGP/Nhật Bắc

Không chỉ tranh chấp giữa các Thành viên

Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, tạo cơ sở pháp lý cho một thiết chế xét xử đặc thù thuộc hệ thống Tòa án nhân dân.

Một trong những vấn đề doanh nghiệp và nhà đầu tư quan tâm là những tranh chấp nào có thể được đưa ra giải quyết tại Tòa án chuyên biệt.

Điều 13 Luật số 150/2025/QH15 quy định Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền giải quyết một số nhóm vụ việc, nhưng loại trừ vụ việc có liên quan đến lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước.

Nhóm thứ nhất và cũng là nhóm thẩm quyền trực tiếp nhất là vụ việc về đầu tư, kinh doanh giữa các Thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với nhau hoặc giữa Thành viên Trung tâm tài chính quốc tế với tổ chức, cá nhân khác không phải là Thành viên Trung tâm tài chính quốc tế.

Như vậy, phạm vi thẩm quyền không chỉ giới hạn ở tranh chấp giữa những chủ thể cùng là Thành viên Trung tâm. Một bên là Thành viên, bên còn lại là doanh nghiệp, tổ chức hoặc cá nhân không phải Thành viên vẫn có thể thuộc phạm vi giải quyết của Tòa án chuyên biệt nếu đáp ứng điều kiện luật định.

Quy định này có ý nghĩa đáng chú ý trong thực tiễn. Hoạt động của một Trung tâm tài chính quốc tế không khép kín trong phạm vi các Thành viên mà có thể phát sinh mạng lưới giao dịch với nhiều chủ thể khác. Việc xác định thẩm quyền như trên tạo không gian để cơ chế xét xử chuyên biệt bao quát các quan hệ đầu tư, kinh doanh phát sinh xung quanh hoạt động của Thành viên Trung tâm.

Tòa án chuyên biệt còn hỗ trợ hoạt động trọng tài

Thẩm quyền của Tòa án chuyên biệt không dừng lại ở việc trực tiếp xét xử các vụ việc đầu tư, kinh doanh.

Theo Điều 13, Tòa án còn giải quyết yêu cầu công nhận và cho thi hành tại Việt Nam bản án, quyết định của Tòa án nước ngoài, phán quyết của Trọng tài nước ngoài giải quyết tranh chấp giữa các Thành viên Trung tâm với nhau hoặc giữa Thành viên với tổ chức, cá nhân không phải Thành viên.

Đồng thời, Tòa án chuyên biệt có thẩm quyền giải quyết yêu cầu liên quan đến việc Trọng tài giải quyết tranh chấp giữa các chủ thể nói trên theo quy định của pháp luật về trọng tài thương mại.

Đây là điểm quan trọng bởi trong môi trường tài chính và đầu tư quốc tế, trọng tài là một phương thức giải quyết tranh chấp được các bên lựa chọn. Tòa án và trọng tài vì vậy không đơn thuần là hai cơ chế cạnh tranh, mà Tòa án còn thực hiện chức năng tư pháp cần thiết liên quan đến quá trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài theo phạm vi luật định.

Luật cũng dành một phạm vi cho các vụ việc khác liên quan đến hoạt động đầu tư, kinh doanh tại Trung tâm tài chính quốc tế mà có ít nhất một bên là Thành viên Trung tâm, theo quy định của Tòa án nhân dân tối cao.

Quy định này tạo cơ sở để phạm vi thẩm quyền có thể được hướng dẫn phù hợp với thực tiễn vận hành của Trung tâm tài chính quốc tế, nơi các giao dịch và sản phẩm tài chính có thể phát triển nhanh và ngày càng đa dạng.

Có cơ chế xử lý khi phát sinh tranh chấp về thẩm quyền

Luật phân định rõ thẩm quyền theo cấp xét xử. Tòa Sơ thẩm Tòa án chuyên biệt xét xử, giải quyết theo thủ tục sơ thẩm các vụ việc thuộc phạm vi quy định tại khoản 1 Điều 13. Tòa Phúc thẩm xét xử, giải quyết theo thủ tục phúc thẩm đối với bản án, quyết định của Tòa Sơ thẩm bị kháng cáo theo quy định của Luật.

Đáng chú ý, pháp luật cũng dự liệu trường hợp phát sinh tranh chấp về thẩm quyền giữa Tòa án chuyên biệt và Tòa án nhân dân.

Khi đó, Chánh án Tòa án chuyên biệt quyết định vụ việc thuộc thẩm quyền giải quyết của Tòa án chuyên biệt. Tòa án nhân dân tối cao giải quyết khiếu nại đối với quyết định này và quyết định của Tòa án nhân dân tối cao là quyết định cuối cùng.

Có thể thấy, thẩm quyền của Tòa án chuyên biệt được thiết kế xoay quanh hoạt động đầu tư, kinh doanh của Trung tâm tài chính quốc tế và mối liên hệ với Thành viên Trung tâm, đồng thời bao gồm cả những yêu cầu tư pháp liên quan đến Tòa án, Trọng tài nước ngoài và hoạt động trọng tài.

Đối với doanh nghiệp, điều này đặt ra yêu cầu phải xác định ngay từ khi thiết lập giao dịch: tư cách của các bên, bản chất quan hệ đầu tư - kinh doanh và cơ chế giải quyết tranh chấp. Bởi khi tranh chấp phát sinh, việc xác định đúng cơ quan có thẩm quyền không chỉ là vấn đề thủ tục, mà có thể ảnh hưởng trực tiếp đến thời gian, chi phí và chiến lược bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của các bên.